Co wskazuje kompas i jak działa to urządzenie?

Kompas wskazuje północ magnetyczną Ziemi, a nie jej północ geograficzną. Dzieje się tak, ponieważ namagnesowana igła ustawia się zgodnie z liniami pola magnetycznego planety. Urządzenie nie potrzebuje baterii, ale jego odczyt może zakłócić metal, magnes lub elektronika.

Dlaczego kompas wskazuje północ magnetyczną?

W kompasie znajduje się ruchoma igła magnetyczna. Zachowuje się jak niewielki magnes i reaguje na pole magnetyczne Ziemi, wytwarzane przez ruchy materii we wnętrzu planety. Gdy kompas leży lub jest trzymany poziomo, igła obraca się wzdłuż linii tego pola. Jej oznaczony, najczęściej czerwony koniec wskazuje kierunek północy magnetycznej, a drugi – południa magnetycznego.

Nie oznacza to, że igła pokazuje dokładnie geograficzny biegun północny. Bieguny magnetyczne i geograficzne znajdują się w różnych miejscach, a biegun magnetyczny dodatkowo powoli zmienia położenie. Kąt między kierunkiem północy geograficznej i magnetycznej nazywa się deklinacją magnetyczną. Jej wartość zależy od miejsca i czasu. Podczas zwykłej orientacji w terenie niewielkie odchylenie często nie ma dużego znaczenia, ale przy precyzyjnej nawigacji trzeba je uwzględnić.

Klasyczny kompas jest urządzeniem mechanicznym. Igła może być zanurzona w cieczy, która tłumi jej drgania i przyspiesza stabilizację odczytu. W bardziej rozbudowanych przyrządach znajdują się także obrotowy pierścień z podziałką, strzałka kierunkowa oraz przezroczysta płytka ułatwiająca pracę z mapą.

Jak używać kompasu do wyznaczenia azymutu?

Azymut to poziomy kąt mierzony od północy zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Pozwala zapisać kierunek marszu jako konkretną wartość, a nie tylko jako ogólne „na wschód” czy „w stronę lasu”. Aby wyznaczyć azymut do wybranego punktu, wykonaj następujące czynności:

1. Połóż lub trzymaj kompas poziomo i skieruj strzałkę kierunkową na cel, na przykład schronisko, szczyt albo charakterystyczne drzewo.
2. Obracaj pierścień kompasu tak, aby linie orientacyjne układały się w kierunku północ–południe.
3. Obróć całe urządzenie lub własne ciało, aż czerwony koniec igły pokryje się z oznaczeniem północy na podziałce.
4. Odczytaj wartość przy strzałce kierunkowej i podczas marszu utrzymuj igłę w jej północnym oznaczeniu.

Na dłuższej trasie nie warto iść, cały czas patrząc na kompas. Po wyznaczeniu kierunku wybierz punkt leżący na trasie, na przykład samotne drzewo lub skałę. Podejdź do niego, ponownie sprawdź azymut i wybierz kolejny punkt. Zmniejsza to ryzyko zejścia z kursu.

Co zakłóca wskazania kompasu?

Igła reaguje nie tylko na pole magnetyczne Ziemi, dlatego pomiar wykonuj z dala od przedmiotów i urządzeń, które mogą wytwarzać własne pole lub zawierać ferromagnetyczne elementy:

• Przedmioty stalowe i żelazne, takie jak klucze, narzędzia, barierki lub elementy konstrukcji.
• Magnesy, w tym zamknięcia magnetyczne i głośniki.
• Telefony, powerbanki, zegarki elektroniczne i inne urządzenia elektryczne.
• Przewody pod wysokim napięciem oraz większe metalowe konstrukcje.
• Złoża metali znajdujące się pod powierzchnią ziemi.

Nieprawidłowy odczyt może wynikać także z pochylania kompasu. Jeżeli igła ociera o obudowę albo nie może swobodnie się obracać, wskazanie będzie mniej wiarygodne. Przy pracy z mapą połóż ją na stabilnym podłożu, a następnie ustaw względem kierunków świata. Północ na mapie powinna odpowiadać północy wskazywanej przez kompas, z uwzględnieniem deklinacji wtedy, gdy wymagana jest większa dokładność.

Porada dotycząca dokładności

Trzymaj kompas poziomo, spokojnie i z dala od telefonu, kluczy oraz metalowych elementów. Przed rozpoczęciem marszu odczekaj, aż igła przestanie się poruszać. Jeżeli wskazanie zmienia się po odsunięciu urządzenia od przedmiotu, wcześniejszy odczyt był zakłócony.

Najprostsza zasada brzmi więc: kompas pokazuje północ magnetyczną, a poprawne wykorzystanie tego kierunku wymaga stabilnego trzymania urządzenia, znajomości deklinacji oraz kontroli otoczenia.