Bitwa pod Waterloo, stoczona 18 czerwca 1815 roku, zakończyła okres „stu dni” Napoleona i przypieczętowała koniec epoki napoleońskiej. Zwycięstwo wojsk księcia Wellingtona i Gebharda von Blüchera umożliwiło restaurację Burbonów we Francji oraz umocniło konserwatywny ład ustalony na Kongresie Wiedeńskim.
Dlaczego Napoleon wrócił z Elby?
Po klęskach poniesionych w kampaniach 1812–1814 Napoleon Bonaparte abdykował 6 kwietnia 1814 roku. Na mocy układów związanych z traktatem w Fontainebleau zachował tytuł cesarza, ale został zesłany na Elbę. We Francji władzę objął Ludwik XVIII z dynastii Burbonów.
Restauracja monarchii nie przyniosła pełnej stabilizacji. Część społeczeństwa, zwłaszcza weterani wojen napoleońskich, źle przyjęła ograniczenie znaczenia armii oraz próby powrotu do przedrewolucyjnych obyczajów politycznych. Napoleon uznał, że może wykorzystać to niezadowolenie. 1 marca 1815 roku wylądował we Francji, a po drodze do Paryża zyskiwał poparcie kolejnych oddziałów. Ludwik XVIII opuścił stolicę, a Napoleon ponownie przejął władzę.
Okres od 1 marca do 22 czerwca 1815 roku przeszedł do historii jako 100 dni Napoleona. Jego powrót oznaczał dla europejskich monarchii nie tylko zmianę władzy we Francji, lecz także ryzyko odtworzenia systemu opartego na ekspansji militarnej i rewolucyjnych przemianach ustrojowych.
Najważniejsze przyczyny wybuchu nowej wojny były następujące:
- Powrót Napoleona z Elby i ponowne przejęcie władzy we Francji.
- Niezadowolenie części społeczeństwa z rządów Ludwika XVIII oraz sytuacji byłych żołnierzy cesarstwa.
- Obawa mocarstw, że Napoleon odbuduje armię i ponownie zachwieje równowagą sił w Europie.
- Utworzenie VII Koalicji Antyfrancuskiej, do której przystąpiły między innymi Wielka Brytania, Prusy, Austria i Rosja.
Mocarstwa nie zamierzały czekać, aż Napoleon rozwinie pełny potencjał wojskowy. Cesarz również rozumiał, że nie może pozwolić na połączenie wszystkich armii koalicji. Dlatego postanowił wkroczyć do Belgii i rozbić osobno siły Wellingtona oraz Blüchera, zanim nadejdą posiłki austriackie i rosyjskie.
Jak przebiegała bitwa pod Waterloo?
Przed głównym starciem Napoleon pokonał Prusaków pod Ligny 16 czerwca 1815 roku, ale nie zdołał ich całkowicie rozbić. Wellington wycofał się po walkach pod Quatre Bras i zajął pozycje w rejonie wzgórza Saint-Jean, niedaleko Waterloo. Jego armia blokowała drogę do Brukseli i czekała na nadejście Prusaków.
Szacunki liczebności wojsk różnią się w zależności od tego, czy obejmują wszystkie oddziały dostępne w kampanii, czy tylko żołnierzy obecnych bezpośrednio na polu bitwy. Dla samego starcia pod Waterloo często przyjmuje się następujące wartości:
| Strona | Dowódca | Szacunkowa liczebność |
|---|---|---|
| Armia francuska | Napoleon Bonaparte | około 70–75 tys. żołnierzy |
| Armia Wellingtona | Arthur Wellesley, książę Wellington | około 68–80 tys. żołnierzy |
| Armia pruska | Gebhard von Blücher | około 45–50 tys. żołnierzy przybywających na pole bitwy |
Bitwa rozpoczęła się około godziny 11:30. Wcześniejszy ulewny deszcz rozmiękczył teren, dlatego Napoleon zwlekał z rozpoczęciem natarcia. Błoto utrudniało przemieszczanie artylerii i kawalerii, a część pocisków traciła skuteczność po uderzeniu w grząskie podłoże. Opóźnienie miało znaczenie, ponieważ każda godzina przybliżała nadejście armii pruskiej.
Najważniejsze fazy starcia można przedstawić chronologicznie:
- Walki o Hougoumont – francuskie oddziały próbowały zdobyć ufortyfikowaną farmę na prawym skrzydle Wellingtona. Obrońcy utrzymali pozycję, wiążąc znaczne siły przeciwnika.
- Natarcia na centrum i La Haye Sainte – Francuzi próbowali przełamać linię koalicji, lecz teren i dobrze przygotowana obrona utrudniały decydujące uderzenie.
- Szarże kawalerii – oddziały francuskie atakowały pozycje Wellingtona, ale nie zdołały trwale rozbić brytyjskich formacji piechoty.
- Przybycie Prusaków – korpusy Blüchera zaczęły pojawiać się na wschodnim skrzydle Francuzów, zmuszając Napoleona do walki na dwóch kierunkach.
- Natarcie Gwardii Cesarskiej – wieczorna próba przełamania armii Wellingtona załamała się pod ogniem przeciwnika. Porażka elitarnej formacji wywołała panikę i odwrót armii francuskiej.
Wellington przez większą część dnia utrzymywał pozycje mimo ciężkich strat. Blücher nie został całkowicie zatrzymany po Ligny i zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami ruszył na pomoc sojusznikowi. To właśnie współdziałanie armii brytyjskiej i pruskiej przesądziło o wyniku bitwy. Napoleon nie zdołał pokonać Wellingtona przed przybyciem posiłków.
Pod koniec walk pojawiła się opowieść o słowach Pierre’a Cambronne’a, dowódcy jednego z oddziałów Gwardii. Według popularnej wersji miał on odpowiedzieć na wezwanie do kapitulacji: „Gwardia umiera, ale się nie poddaje”. Historyczny status tego cytatu jest niepewny. Inne przekazy przypisują Cambronne’owi krótką, wulgarną odpowiedź albo nie potwierdzają, że wypowiedział te słowa w takiej formie.
Jakie były skutki bitwy pod Waterloo?
Klęska oznaczała polityczny i militarny koniec Napoleona. Po powrocie do Paryża 22 czerwca 1815 roku ponownie abdykował. Początkowo rozważał możliwość ucieczki do Ameryki, ale ostatecznie oddał się w ręce Brytyjczyków. Został zesłany na Wyspę Świętej Heleny, gdzie zmarł 5 maja 1821 roku.
Najważniejsze skutki polityczne i historyczne bitwy obejmowały:
- Restaurację Burbonów i ponowne objęcie tronu przez Ludwika XVIII.
- Podpisanie 20 listopada 1815 roku drugiego pokoju paryskiego, który nałożył na Francję cięższe warunki niż porozumienie z 1814 roku.
- Utrwalenie postanowień Kongresu Wiedeńskiego, w tym zasady równowagi sił i ograniczenia francuskiej ekspansji.
- Wzmocnienie monarchicznego i konserwatywnego porządku w Europie oraz działań przeciw ruchom rewolucyjnym.
- Zakończenie prób odbudowania cesarstwa napoleońskiego i zamknięcie epoki wielkich wojen napoleońskich.
Drugi pokój paryski przywrócił Francję do granic sprzed późniejszych podbojów, nałożył na nią kontrybucję oraz przewidywał czasową okupację części terytorium przez wojska zwycięskiej koalicji. Zwycięstwo pod Waterloo nie stworzyło nowego ładu od podstaw. Przypieczętowało porządek wynegocjowany wcześniej w Wiedniu i pozwoliło mocarstwom narzucić go Francji.
Wojskowe znaczenie Waterloo wynikało nie tylko z liczby żołnierzy. O wyniku zdecydowały również opóźnienie rozpoczęcia natarcia, trudne warunki terenowe, niedokładne rozpoznanie, niepełne rozbicie armii pruskiej pod Ligny oraz zdolność Wellingtona i Blüchera do skoordynowania działań. Napoleon musiał prowadzić walkę z przeciwnikiem, którego siły stopniowo rosły w trakcie bitwy.
Jakie znaczenie miała bitwa dla Polaków?
Po stronie Napoleona walczył polski oddział dowodzony przez Pawła Jerzmanowskiego. Liczył około 225 żołnierzy i należał do formacji związanych z cesarzem także w okresie jego pobytu na Elbie. Polacy uczestniczyli w ostatniej kampanii Napoleona, a po bitwie ponieśli niewielkie straty w porównaniu z wieloma innymi jednostkami. 1 października 1815 roku szwadron zwolniono ze służby francuskiej.
Udział tego oddziału przypomina, że Waterloo było starciem wielonarodowym. Po stronie koalicji i Francji walczyli żołnierze pochodzący z wielu krajów Europy, a wynik bitwy wpływał także na losy narodów pozbawionych własnej państwowości.
Dziedzictwo Waterloo
Waterloo było czymś więcej niż pojedynczą przegraną kampanią. Zakończyło polityczną karierę Napoleona, ograniczyło możliwość francuskiej dominacji na kontynencie i dało mocarstwom czas na utrwalenie systemu stworzonego po 1814 roku. W historii wojskowości bitwa pozostała przykładem tego, jak pogoda, logistyka, rozpoznanie i współpraca sojuszników mogą przesądzić o wyniku starcia.
Notatka ekspercka: Polski oddział Pawła Jerzmanowskiego liczył około 225 żołnierzy. Jego obecność pod Waterloo stanowi jeden z najważniejszych polskich akcentów tej bitwy i pokazuje, że część polskich wojskowych do końca wiązała nadzieje polityczne z Napoleonem.
