Odznaczeń wojskowych nie należy czyścić tak, by odzyskały fabryczny połysk. Bezpieczna pielęgnacja polega przede wszystkim na delikatnym usunięciu kurzu, ochronie patyny i zapewnieniu właściwego przechowywania. Woda, chemia oraz polerowanie mogą bezpowrotnie obniżyć wartość historyczną obiektu.
Dlaczego odznaczenia wojskowe wymagają ostrożności?
Odznaczenie wojskowe często łączy kilka materiałów – metal, tkaninę, papier lub elementy zapięcia. Nie jest więc zwykłym metalowym przedmiotem, który można potraktować preparatem do czyszczenia. W przypadku pamiątki historycznej celem nie powinno być uzyskanie wyglądu „jak nowy”, lecz zachowanie jej obecnego stanu.
Szczególnego znaczenia nabiera patyna, czyli naturalna warstwa tlenków powstająca na powierzchni metalu. Może świadczyć o wieku i historii obiektu, a jej usunięcie zmienia autentyczny wygląd odznaczenia. Mechaniczne polerowanie lub preparat chemiczny może także zatrzeć drobne detale, pozostawić rysy albo usunąć pierwotne wykończenie.
Czego nie robić z odznaczeniami?
Największe szkody powstają zwykle wtedy, gdy właściciel próbuje szybko poprawić wygląd pamiątki. Z odznaczeniem nie należy:
- używać past, mleczek, proszków ani innych środków ściernych;
- stosować sody oczyszczonej, octu, kwasku cytrynowego ani domowych mieszanek czyszczących;
- zanurzać odznaczenia w wodzie ani przecierać tkanin wilgotną ściereczką;
- używać rozpuszczalników, preparatów do metalu i środków do srebra;
- usuwać patyny tylko dlatego, że powierzchnia nie jest błyszcząca;
- dotykać metalu i wstęg gołymi dłońmi;
- samodzielnie zdrapywać nalotu, korozji lub zaschniętych osadów.
Wilgoć i chemikalia mogą zmienić powierzchnię metalu, wywołać odbarwienia albo przyspieszyć korozję. W przypadku tkanin ryzyko jest jeszcze większe – woda i rozpuszczalniki mogą spowodować rozlanie barwnika, deformację włókien oraz trwałe zagięcia. Rękawiczki chronią obiekt przed potem, kremami, kurzem i bakteriami pozostającymi na dłoniach.
Jak bezpiecznie usunąć kurz?
W warunkach domowych można wykonać wyłącznie łagodne, mechaniczne odkurzanie. Przygotuj czyste i suche stanowisko, miękki pędzelek, suchą ściereczkę z mikrofibry oraz rękawiczki bawełniane lub nitrylowe. Nie pracuj przy jedzeniu ani napojach, a pod obiektem połóż czystą, miękką powierzchnię, która ograniczy ryzyko uderzenia.
Postępuj w następującej kolejności:
- Załóż rękawiczki i obejrzyj odznaczenie bez dotykania jego powierzchni. Zwróć uwagę na luźne elementy, pęknięcia, ubytki oraz ślady korozji.
- Ustaw obiekt stabilnie i usuń kurz miękkim pędzelkiem, prowadząc go bez nacisku od środka ku krawędziom.
- Metalowe, gładkie fragmenty możesz delikatnie przetrzeć suchą mikrofibrą. Nie pocieraj miejsc z patyną, łuszczącą się warstwą ani luźnym nalotem.
- Elementy tekstylne czyść tylko bardzo miękkim pędzelkiem. Nie rozciągaj wstęgi, nie wygładzaj jej na siłę i nie próbuj usuwać plam.
- Przerwij pracę, gdy zauważysz korozję, kruszenie metalu, odspajanie warstwy powierzchniowej, pleśń lub uszkodzenia mechaniczne.
Widoczna korozja wymaga konsultacji z dyplomowanym konserwatorem. Nie należy jej ścierać ani pokrywać preparatem ochronnym na własną rękę. Specjalista oceni, czy nalot jest aktywną korozją, oraz dobierze sposób postępowania do rodzaju metalu i pozostałych materiałów.
Jak przechowywać odznaczenia z wstęgami?
Odznaczenia najlepiej przechowywać w zachowanych, oryginalnych pudełkach. Jeśli nie jest to możliwe, każdy obiekt powinien otrzymać osobną obwolutę z papieru stabilnego chemicznie, na przykład papieru bawełnianego lub bezkwasowego, bez dodatkowych wypełniaczy. Można także użyć woreczka z naturalnego włókna, takiego jak bawełna, wełna lub jedwab.
Nie stosuj nieprzepuszczalnych plastikowych koszulek ani woreczków bez cyrkulacji powietrza. W takim opakowaniu może gromadzić się wilgoć, co sprzyja korozji metalu i rozwojowi pleśni. Odznaczenia przechowuj osobno od dokumentów papierowych, szczególnie gdy któryś z elementów wykazuje oznaki korozji.
Wstęgi, szarfy i tekstylne zawieszki powinny leżeć swobodnie, bez zagięć i załamań. Jeśli nie da się ich rozłożyć na płasko, można luźno nawinąć je na gładki, obły przedmiot. Nie należy ich mocno zwijać ani zgniatać, ponieważ w miejscach zagięć włókna mogą się osłabić i pękać.
Metalowe szpilki znajdujące się w zawieszkach lub baretkach powinny zostać usunięte, jeśli ich konstrukcja na to pozwala i nie wymaga ingerencji w sam obiekt. Korodująca szpilka może uszkadzać sąsiadujące włókna. Miejsce przechowywania powinno być suche, stabilne i osłonięte przed bezpośrednim światłem słonecznym. Promieniowanie UV powoduje blaknięcie tkanin i stopniowe osłabienie ich struktury.
Najkrótsza zasada postępowania
Przed rozpoczęciem pracy zastosuj prostą regułę:
- Zrób – załóż rękawiczki, usuń kurz miękkim pędzelkiem i użyj suchej mikrofibry wyłącznie na stabilnych powierzchniach metalowych.
- Nie rób – nie używaj wody, rozpuszczalników, sody, kwasów ani past polerskich.
- Zostaw – patynę, której usunięcie mogłoby zmienić charakter i wartość pamiątki.
- Przechowuj – odznaczenie w suchym miejscu, bez plastiku, światła słonecznego i zagięć na wstędze.
- Skonsultuj – korozję, pleśń, ubytki metalu oraz uszkodzenia mechaniczne z konserwatorem.
Artykuł ma charakter informacyjny. W przypadku obiektów o wartości historycznej, widocznej korozji lub uszkodzeń materiału przed rozpoczęciem prac należy skonsultować się z dyplomowanym konserwatorem.
