Gdy telefon lub GPS przestaje działać, pozycję na mapie możesz wyznaczyć za pomocą papierowej mapy, busoli i dwóch rozpoznawalnych punktów w terenie. Najpierw zorientuj mapę względem północy, potem zmierz azymuty na te punkty i nanieś je na mapę. Miejsce przecięcia linii wskaże Twoje położenie.
Co przygotować do nawigacji?
Najwygodniej pracuje się z mapą turystyczną w skali 1:25 000–1:50 000. Skala 1:25 000 oznacza, że 1 cm na mapie odpowiada 250 m w terenie, a 1 cm na mapie w skali 1:50 000 – 500 m. Im większa szczegółowość mapy, tym łatwiej rozpoznać drogi, szlaki, rzeki i ukształtowanie terenu.
Do wyznaczenia kierunku wystarczy zwykły kompas, ale do pracy z mapą wygodniejsza jest busola płytkowa. Ma ona przezroczystą linijkę, obrotowy limbus z podziałką od 0 do 360 stopni, igłę magnetyczną oraz strzałkę kierunkową. Azymut to kąt między północą a kierunkiem marszu, mierzony zgodnie z ruchem wskazówek zegara.
Przygotuj:
- mapę papierową obejmującą obszar wycieczki
- busolę z linijką, limbusu i igłą magnetyczną
- ołówek do zaznaczania punktów i linii
- mapnik lub przezroczystą osłonę chroniącą mapę przed wilgocią
Na mapie przydatne są także siatka kartograficzna i poziomice. Siatka pomaga ustawić mapę względem północy, a poziomice pokazują ukształtowanie terenu. Ich zagęszczenie wskazuje, czy stok jest łagodny, czy stromy.
Jak zorientować mapę i wyznaczyć azymut?
Zanim rozpoczniesz pomiar, zatrzymaj się i wybierz miejsce oddalone od samochodu, metalowych barierek, plecaka z metalowym stelażem oraz telefonu. Północ wskazywana przez igłę kompasu jest północą magnetyczną. Kierunek północy geograficznej i północy zaznaczonej przez siatkę mapy nie musi być z nią dokładnie zgodny. Przy krótkiej, turystycznej nawigacji niewielka różnica zwykle nie przekreśla pomiaru, ale przy długich trasach trzeba uwzględnić dane dotyczące deklinacji magnetycznej podane na mapie.
Metal i elektronika mogą odchylić igłę magnetyczną. Telefon, zegarek, głośnik, klucze czy stalowe elementy wyposażenia trzymaj co najmniej kilkadziesiąt centymetrów od busoli. Jeśli wskazanie zmienia się po przesunięciu kompasu, pomiar wykonaj ponownie w innym miejscu.
Mapę orientuj w następującej kolejności:
- Rozłóż mapę na możliwie płaskiej powierzchni i ustaw limbus busoli na 0 stopni.
- Połóż busolę na mapie tak, aby jej dłuższa krawędź lub linie orientacyjne przebiegały równolegle do pionowych linii siatki kartograficznej.
- Obracaj mapę razem z busolą, aż czerwony koniec igły magnetycznej wskaże północ i ustawi się zgodnie ze strzałką kierunkową lub liniami północy na limbusie.
- Sprawdź, czy napisy na mapie są ustawione tak, by północ znajdowała się u góry, a drogi, rzeki i szlaki odpowiadały ich położeniu w terenie.
Po zorientowaniu mapy możesz wyznaczyć azymut do wybranego punktu. Przyłóż dłuższą krawędź busoli do linii łączącej miejsce startu z celem. Strzałka kierunkowa musi wskazywać cel, nie punkt, z którego wyruszasz.
- Nie zmieniając położenia busoli, obracaj limbus, aż linie orientacyjne wewnątrz niego pokryją się z pionowymi liniami siatki mapy.
- Upewnij się, że północ na limbusie wskazuje górną część mapy. Odwrócenie busoli w stronę przeciwną da azymut odwrotny.
- Odczytaj wartość w miejscu, w którym strzałka kierunkowa przecina podziałkę limbusa.
- Unieś busolę, trzymaj ją poziomo i obracaj się, aż czerwony koniec igły pokryje się z oznaczeniem północy na limbusie. Strzałka kierunkowa pokaże kierunek marszu.
Nie prowadź całej trasy na jednym azymucie. Dziel ją na krótkie odcinki między wyraźnymi punktami, takimi jak skrzyżowanie, przełęcz, skraj lasu czy most. Po dotarciu do każdego z nich ponownie sprawdź położenie i wyznacz następny kierunek.
Jak wyznaczyć pozycję na mapie metodą wcięć?
Jeżeli nie znasz miejsca, w którym się znajdujesz, nie ruszaj od razu w przypadkowym kierunku. Zatrzymaj się, sprawdź mapę i spróbuj rozpoznać w terenie co najmniej dwa charakterystyczne obiekty. Mogą to być szczyty, wieże, kominy, miejscowości, skrzyżowania dróg albo wyraźne zakręty rzeki.
Najlepszy wynik uzyskasz, gdy punkty będą znajdowały się w różnych kierunkach, a kąt między nimi nie będzie bardzo mały. Dwa obiekty leżące niemal na jednej linii dadzą przecięcie obarczone dużym błędem.
Wykonaj pomiar w ten sposób:
- Zorientuj mapę i zaznacz na niej dwa rozpoznane punkty terenowe.
- Stań stabilnie i wyznacz busolą azymut na pierwszy punkt. Trzymaj ją poziomo, z dala od metalu i elektroniki.
- Przenieś ten kierunek na mapę. Przyłóż busolę do pierwszego punktu i ustaw ją tak, aby odwzorować linię biegnącą od punktu w stronę Twojego stanowiska.
- Wykreśl ołówkiem linię od pierwszego punktu zgodnie z odwrotnym kierunkiem pomiaru. Jeśli zmierzony azymut wynosił na przykład 70 stopni, kierunek z punktu na Twoje stanowisko wynosi 250 stopni.
- Powtórz pomiar dla drugiego punktu i narysuj drugą linię.
- Miejsce przecięcia obu linii jest przybliżoną pozycją obserwatora.
Jeśli znajdujesz się na szlaku lub drodze, wystarczy czasem jeden punkt. Zmierz azymut na rozpoznany obiekt, przenieś go na mapę i przedłuż linię do przecięcia ze szlakiem. Punkt przecięcia wskazuje miejsce, w którym najprawdopodobniej jesteś.
W terenie górskim sprawdź wynik przy użyciu poziomic, dolin i grzbietów. Sama linia może wskazać kilka podobnych miejsc, ale zgodność z rzeźbą terenu pozwala odrzucić błędne warianty.
Jak określić kierunki bez busoli?
Metody improwizowane traktuj jako orientacyjne. Pomagają ustalić ogólny kierunek, lecz nie zastępują busoli przy dokładnym nanoszeniu pozycji na mapę. Najlepiej potwierdzić wynik więcej niż jednym sposobem.
| Metoda | Warunki stosowania | Celność |
|---|---|---|
| Cień patyka | Słoneczny dzień, stabilnie wbity pionowy patyk. Zaznacz położenie końca cienia, odczekaj 15–20 minut i zaznacz je ponownie. | Orientacyjna. Linia między punktami daje kierunek zachód–wschód, a prostopadła do niej przybliżony kierunek północ–południe. |
| Gwiazda Polarna | Bezchmurna noc na półkuli północnej. Gwiazdę znajdziesz, przedłużając linię wyznaczoną przez dwie tylne gwiazdy Wielkiego Wozu. | Dobra do określenia północy, ale nie pokazuje dokładnej pozycji na mapie. |
| Znaki przyrody | Dobra widoczność i możliwość porównania kilku oznak, takich jak korony drzew, mech lub śnieg przy głazach. | Niska i zmienna. Lokalne warunki, wilgoć, wiatr oraz ukształtowanie terenu mogą zmieniać te oznaki. |
Nie traktuj mchu na drzewie, kształtu mrowiska ani szerokości słojów jako pewnego kompasu. Takie wskaźniki bywają zaburzone przez cień, wilgotność, wiatr i warunki lokalne. Jeśli widoczność jest słaba albo nie masz pewności co do kierunku, pozostań w miejscu, w którym ostatnio masz rozpoznawalny punkt, i spróbuj odtworzyć trasę zamiast maszerować na ślepo.
Mapa i busola działają najlepiej wtedy, gdy ćwiczysz ich użycie przed wyprawą. Na krótkiej, znanej trasie zaznacz kilka punktów, wyznacz do nich azymuty i sprawdź w terenie, jak dokładnie potrafisz określić swoje położenie.
Jeśli zgubisz się w trudnym terenie, nie kontynuuj marszu bez planu. Zatrzymaj się, zabezpiecz przed wychłodzeniem lub przegrzaniem, spróbuj skontaktować się ze służbami ratunkowymi i postępuj zgodnie z lokalnymi zasadami bezpieczeństwa.
