Wojna Izrael – Palestyna: o co chodzi w tym konflikcie?

Konflikt izraelsko-palestyński to trwający od ponad wieku spór o terytorium, bezpieczeństwo, tożsamość narodową i prawo do samostanowienia. Dwa narody wiążą z tym samym obszarem własną historię, a Palestyna do dziś nie funkcjonuje jako w pełni suwerenne państwo. Podział terytoriów, rywalizacja Hamasu z Fatahem, status Jerozolimy, osiedla na Zachodnim Brzegu i problem uchodźców sprawiają, że porozumienie pozostaje bardzo trudne.

Jak zaczął się konflikt izraelsko-palestyński?

Korzenie sporu sięgają końca XIX wieku. Wtedy narodził się nowoczesny syjonizm, czyli ruch polityczny dążący do utworzenia żydowskiego państwa w Palestynie. Jego rozwój wiązał się zarówno z historyczną i religijną więzią Żydów z tym regionem, jak i z doświadczeniem prześladowań w Europie. W 1896 roku Theodor Herzl opublikował książkę „Państwo żydowskie”, a rok później w Bazylei odbył się pierwszy kongres syjonistyczny.

W tym czasie Palestyna była częścią Imperium Osmańskiego i zamieszkiwała ją przede wszystkim ludność arabska. Napływ żydowskich imigrantów zwiększał się, szczególnie w okresie międzywojennym. Dla społeczności żydowskiej oznaczał powrót do historycznej ojczyzny i szansę na bezpieczne państwo. Dla wielu Arabów palestyńskich był natomiast początkiem utraty wpływu na ziemię, na której żyli od pokoleń.

Po I wojnie światowej Palestyna znalazła się pod administracją brytyjską jako mandat Ligi Narodów. W 1917 roku brytyjski minister spraw zagranicznych Arthur Balfour ogłosił deklarację popierającą utworzenie w Palestynie „żydowskiej siedziby narodowej”. Dokument zawierał też ogólne zapewnienie, że prawa istniejących społeczności nie powinny zostać naruszone. W praktyce sprzeczne oczekiwania Żydów i Arabów coraz częściej prowadziły do zamieszek oraz przemocy.

Po Holokauście presja na utworzenie żydowskiego państwa jeszcze wzrosła. Wielka Brytania, niezdolna do rozwiązania konfliktu, przekazała sprawę Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Najważniejsze wydarzenia, które doprowadziły do powstania obecnego układu, to:

• 1897 rok – pierwszy kongres syjonistyczny i rozwój zorganizowanego ruchu na rzecz państwa żydowskiego.
• 1917 rok – Deklaracja Balfoura, czyli brytyjskie poparcie dla „żydowskiej siedziby narodowej” w Palestynie.
• 1920 rok – ustanowienie brytyjskiego mandatu nad Palestyną.
• 1947 rok – rezolucja ONZ nr 181, przewidująca podział Palestyny na państwo żydowskie i arabskie oraz międzynarodowy status Jerozolimy.
• 1948 rok – ogłoszenie niepodległości Izraela, wojna i masowe wysiedlenia Palestyńczyków.

Żydowska społeczność zaakceptowała plan ONZ, choć nie wszystkie jego założenia budziły entuzjazm. Palestyńczycy i państwa arabskie odrzuciły go, uznając podział za niesprawiedliwy, między innymi dlatego, że większa część terytorium miała przypaść państwu żydowskiemu mimo arabskiej większości mieszkańców całego mandatu.

Powstanie Izraela i Nakba

14 maja 1948 roku David Ben Gurion ogłosił niepodległość Państwa Izrael. Następnego dnia wojska Egiptu, Transjordanii, Syrii, Libanu i Iraku wkroczyły na obszar nowego państwa. Wojna zakończyła się zwycięstwem Izraela, który kontrolował większe terytorium niż przewidywał plan ONZ. Państwo arabskie nie powstało. Zachodni Brzeg znalazł się pod kontrolą Jordanii, a Strefa Gazy pod administracją Egiptu.

Dla Izraelczyków wojna była walką o przetrwanie nowo utworzonego państwa. Dla Palestyńczyków stała się Nakbą, czyli „Katastrofą”. Setki tysięcy osób opuściły swoje domy, uciekając przed walkami albo zostając wysiedlone. Wielu Palestyńczyków trafiło do Jordanii, Libanu, Syrii, Egiptu, na Zachodni Brzeg i do Strefy Gazy. Ich potomkowie nadal uznają prawo powrotu za jeden z podstawowych warunków sprawiedliwego rozwiązania konfliktu.

Wojna z 1948 roku nie zakończyła sporu, lecz stworzyła jego najważniejsze problemy: brak państwa palestyńskiego, uchodźstwo, nieustalone granice i wzajemne poczucie zagrożenia. W 1967 roku podczas wojny sześciodniowej Izrael zajął Zachodni Brzeg, Wschodnią Jerozolimę i Strefę Gazy. Od tego czasu kwestia kontroli nad tymi obszarami stała się centralnym punktem konfliktu.

Jak wygląda podział terytoriów?

W uproszczeniu obszar dawnego mandatu Palestyny obejmuje dziś Izrael, Zachodni Brzeg i Strefę Gazy. Nie są to jednak trzy równorzędne jednostki polityczne. Izrael jest suwerennym państwem, natomiast Palestyńczycy mają ograniczoną autonomię i nie sprawują pełnej kontroli nad spójnym terytorium.

Autonomia Palestyńska powstała na mocy porozumień z Oslo z 1993 roku między Izraelem a Organizacją Wyzwolenia Palestyny. Miała być etapem prowadzącym do utworzenia państwa palestyńskiego. W praktyce otrzymała ograniczone kompetencje administracyjne, a najważniejsze kwestie – granice, bezpieczeństwo, osiedla, uchodźcy i Jerozolima – pozostały nierozwiązane.

Palestyna ma w ONZ status państwa-obserwatora niebędącego członkiem. Oznacza to, że jest uznawana przez dużą część społeczności międzynarodowej, ale nie ma pełnego członkostwa w Organizacji Narodów Zjednoczonych ani pełnej kontroli nad deklarowanym terytorium. To właśnie brak pełnej suwerenności odróżnia jej sytuację od położenia Izraela.

Fatah i Hamas – kto reprezentuje Palestyńczyków?

Palestyńska scena polityczna jest podzielona. Najważniejszym ugrupowaniem związanym z Organizacją Wyzwolenia Palestyny jest Fatah, ruch świecki i nacjonalistyczny. To on dominuje w Autonomii Palestyńskiej na Zachodnim Brzegu. Fatah uznał prawo Izraela do istnienia i formalnie opowiada się za negocjacjami oraz rozwiązaniem zakładającym powstanie obok Izraela niepodległej Palestyny.

Hamas powstał w 1987 roku podczas pierwszej intifady. Jest ruchem islamskim, który łączy działalność polityczną, społeczną i zbrojną. Nie uznaje Izraela jako państwa i przez lata odrzucał negocjacyjne rozwiązanie konfliktu. Hamas oraz jego zbrojne działania są uznawane za terrorystyczne przez między innymi Stany Zjednoczone, Unię Europejską i Izrael.

W wyborach parlamentarnych w 2006 roku Hamas pokonał Fatah. Rok później doszło między nimi do walk, po których Hamas przejął faktyczną kontrolę nad Strefą Gazy, a Fatah utrzymał władzę na Zachodnim Brzegu. Od tego czasu Palestyńczycy nie mają jednego ośrodka politycznego, który mógłby reprezentować ich w negocjacjach z Izraelem. Dla Izraela jest to argument przeciwko przekazaniu Hamasowi odpowiedzialności za przyszłe państwo palestyńskie. Dla Palestyńczyków podział dodatkowo osłabia ich pozycję negocjacyjną.

Dlaczego pokój jest tak trudny?

Konflikt nie jest wyłącznie sporem religijnym. Religia wzmacnia symboliczne znaczenie wielu miejsc, ale zasadnicze pytania dotyczą terytorium, władzy, bezpieczeństwa, własności i prawa do samostanowienia.

Najważniejsze punkty sporne można ująć w trzech grupach:

• Jerozolima – Izrael uznaje całe miasto za swoją stolicę, a Palestyńczycy wskazują Wschodnią Jerozolimę jako stolicę przyszłego państwa. Miasto ma ogromne znaczenie dla judaizmu, islamu i chrześcijaństwa, dlatego nawet lokalne spory wokół Starego Miasta, Wzgórza Świątynnego i meczetu Al-Aksa mogą prowadzić do szerszej eskalacji.
• Osiedla na Zachodnim Brzegu – izraelskie osiedla powstawały na terytorium, które Palestyńczycy widzą jako część przyszłego państwa. Większość społeczności międzynarodowej uznaje ich istnienie za sprzeczne z prawem międzynarodowym, podczas gdy Izrael kwestionuje część takiej interpretacji i podnosi kwestie historyczne oraz bezpieczeństwa.
• Uchodźcy i prawo powrotu – Palestyńczycy domagają się uznania odpowiedzialności za wysiedlenia oraz prawa powrotu dla uchodźców i ich potomków. Izrael obawia się, że masowy powrót zmieniłby charakter demograficzny państwa. Możliwe rozwiązania obejmują między innymi odszkodowania, ograniczony powrót i przesiedlenia, ale strony nie uzgodniły wspólnego modelu.

Do tego dochodzi kwestia bezpieczeństwa. Izrael wskazuje na ataki Hamasu, ostrzał rakietowy, zamachy i działalność innych ugrupowań zbrojnych. Palestyńczycy wskazują na okupację, ograniczenia przemieszczania się, blokadę Strefy Gazy, rozbudowę osiedli i działania izraelskiej armii. Obie narracje opierają się na realnych doświadczeniach przemocy, ale prowadzą do przeciwstawnych wniosków politycznych.

Jaką rolę odgrywa społeczność międzynarodowa?

Stany Zjednoczone są najważniejszym sojusznikiem Izraela i od dziesięcioleci zapewniają mu wsparcie polityczne, wojskowe oraz finansowe. Jednocześnie kolejne administracje amerykańskie próbowały pośredniczyć w rozmowach pokojowych i deklarowały poparcie dla utworzenia państwa palestyńskiego.

ONZ odgrywa istotną rolę dyplomatyczną i humanitarną, ale jej możliwości są ograniczone przez podziały w Radzie Bezpieczeństwa. Rezolucje i stanowiska międzynarodowe nie wystarczają, gdy strony konfliktu nie zgadzają się na ich wykonanie. Organizacje związane z ONZ, w tym UNRWA, zapewniają pomoc palestyńskim uchodźcom i mieszkańcom terytoriów palestyńskich.

Państwa arabskie nie tworzą jednolitego bloku. Egipt i Jordania zawarły traktaty pokojowe z Izraelem, a Egipt wielokrotnie pośredniczył w rozmowach dotyczących Strefy Gazy. Część państw arabskich normalizowała stosunki z Izraelem, kierując się interesami gospodarczymi i strategicznymi. Iran wspiera Hamas oraz inne ugrupowania wrogie Izraelowi, co zwiększa regionalny wymiar konfliktu.

W rezultacie dawny konflikt arabsko-izraelski w dużej mierze przekształcił się w konflikt izraelsko-palestyński. Państwa arabskie nadal wpływają na sytuację, ale nie prowadzą wspólnej polityki, która mogłaby narzucić rozwiązanie.

Jakie są możliwe scenariusze?

Najczęściej wskazywanym rozwiązaniem jest model dwóch państw: Izraela i Palestyny, powstałych na uzgodnionych terytoriach, z rozwiązaniem kwestii Jerozolimy, bezpieczeństwa, osiedli i uchodźców. Model ten popiera ONZ i większość państw, ale jego realizację utrudnia rozbudowa osiedli, brak zaufania oraz podział palestyńskiej władzy.

Drugą koncepcją jest jedno państwo z równymi prawami dla Żydów i Palestyńczyków. Wymagałoby ono wspólnej konstytucji, jednej struktury politycznej i rezygnacji z części narodowych projektów obu stron. Obecnie ma ograniczone poparcie, ponieważ wielu Izraelczyków obawia się utraty żydowskiego charakteru państwa, a wielu Palestyńczyków nie chce zaakceptować trwałej dominacji izraelskich instytucji.

Możliwy jest także dalszy nieformalny podział i utrzymanie obecnego stanu, przerywanego okresowymi eskalacjami. Nie rozwiązuje on żadnego z głównych problemów, lecz może trwać, jeśli strony nie znajdą politycznej woli do kompromisu.

Największą przeszkodą nie jest brak pomysłów, lecz brak warunków do ich wdrożenia. Porozumienie musiałoby jednocześnie zapewnić Izraelowi realne bezpieczeństwo, Palestyńczykom polityczną równość i możliwość samostanowienia, a także rozstrzygnąć spory o ziemię, Jerozolimę i uchodźców. Bez udziału wiarygodnych przedstawicieli obu społeczności oraz bez presji i gwarancji zewnętrznych żadna formuła nie będzie trwała.

Najkrócej mówiąc, wojna Izrael–Palestyna nie wynika z jednego wydarzenia ani z jednej decyzji. To konflikt ukształtowany przez rywalizujące roszczenia narodowe, wojny, wysiedlenia, okupację, ataki zbrojne, podział palestyńskiej polityki i wieloletni brak porozumienia. Zrozumienie tych elementów pozwala wyjść poza uproszczenie, według którego spór jest wyłącznie konfliktem religijnym albo prostą walką dwóch równorzędnych państw.