Nie ma jednej daty pierwszego użycia broni biologicznej. Już w starożytności wykorzystywano zakażone materiały, rozkładające się ciała czy skażoną wodę, choć nie znano wtedy etiologii chorób. Były to działania intuicyjne, a nie wynik badań mikrobiologicznych. Dopiero w XX wieku broń biologiczna stała się przedmiotem systematycznych programów laboratoryjnych.
Broń biologiczna przed epoką mikrobiologii
Broń biologiczna to środki wykorzystujące organizmy lub substancje biologiczne do wywoływania chorób u ludzi, zwierząt albo roślin. Współczesne definicje obejmują między innymi bakterie, wirusy, grzyby, pasożyty i toksyny. W przeszłości sprawcy nie rozumieli jednak, w jaki sposób patogen wywołuje zakażenie. Nie znali pojęcia etiologii, czyli nauki o przyczynach chorób.
Dlatego starożytne zatruwanie studni, smarowanie broni materiałem pochodzącym z padliny czy przerzucanie ciał zmarłych za mury miasta należy opisywać ostrożnie. Były to formy biologicznego wykorzystania chorób i skażenia, ale nie broń skonstruowana według współczesnej wiedzy. Trzeba też odróżnić celowy atak od naturalnej epidemii, która przypadkowo osłabiła armię lub ludność cywilną.
Jak ewoluowało użycie broni biologicznej?
Najstarsze przekazy wskazują, że walczące strony próbowały wykorzystywać naturalne źródła zakażeń i toksyczne organizmy. Według opisów przywoływanych w literaturze historycznej Scytowie maczali strzały w rozkładających się ciałach i nieczystościach, a Asyryjczycy mieli zatruwać studnie sporyszem już w VI wieku p.n.e. Pojawiały się też prostsze sposoby wywoływania paniki, takie jak użycie rojów pszczół lub jadowitych węży.
Nie każdy taki przypadek można uznać za atak na patogenie. Wykorzystanie zwierząt do wywołania paniki nie jest tym samym co świadome szerzenie choroby. Z kolei epidemie opisane przez Tukidydesa podczas wojny peloponeskiej pozostają przykładem katastrofy zdrowotnej w warunkach wojennych, ale nie dowodem na celowe użycie zarazków.
Najczęściej przywoływane wydarzenia przedstawia poniższa oś czasu:
| Okres | Metoda | Znaczenie historyczne |
|---|---|---|
| Starożytność | Skażanie studni, używanie padliny i zanieczyszczeń na broni | Intuicyjne wykorzystywanie chorób i skażenia bez znajomości mikrobiologii |
| 1346 rok | Przerzucanie ciał zmarłych na dżumę podczas oblężenia Kaffy | Jeden z najlepiej znanych przykładów użycia materiału zakaźnego w oblężeniu |
| XVIII wiek | Próby wykorzystania przedmiotów skażonych wirusem ospy prawdziwej w Ameryce Północnej | Przejście od przypadkowego przenoszenia epidemii do udokumentowanych prób celowego zakażenia |
| XX wiek | Programy państwowe, laboratoria i badania nad patogenami | Powstanie nowoczesnej broni biologicznej opartej na wiedzy laboratoryjnej |
Oblężenie Kaffy i dżuma
W 1346 roku podczas oblężenia krymskiego portu Kaffa wojska tatarskie miały katapultować za mury ciała osób zmarłych na dżumę. Czynnikiem chorobotwórczym dżumy jest bakteria Yersinia pestis. Relacje o tym wydarzeniu pochodzą ze źródeł historycznych, a ich szczegóły i wpływ na dalszy przebieg epidemii są przedmiotem dyskusji.
Nie można z całą pewnością stwierdzić, że właśnie ten epizod spowodował późniejszą pandemię w Europie. Uciekinierzy i statki handlowe rzeczywiście mogli przyczynić się do przemieszczania zakażeń, lecz rozprzestrzenianie dżumy zależało od wielu czynników, w tym obecności gryzoni, pcheł, warunków sanitarnych i mobilności ludności.
Ospa prawdziwa w Ameryce Północnej
W epoce nowożytnej choroby przywiezione z Europy zdziesiątkowały ludność obu Ameryk. W większości przypadków było to niezamierzone przenoszenie zakażeń, a nie zaplanowana broń biologiczna. Istnieją jednak relacje o próbach przekazywania rdzennym mieszkańcom przedmiotów skażonych wirusem ospy prawdziwej podczas konfliktów brytyjsko-francuskich w latach 1754–1760.
Ten przykład wymaga ostrożności, ponieważ dokumentacja nie pozwala jednoznacznie ocenić skutków takich działań. Pokazuje jednak zmianę charakteru przemocy: od wykorzystywania naturalnego środowiska do świadomego posługiwania się przedmiotem mającym wywołać zakażenie.
XX wiek – od intuicji do laboratoriów
Przełom nastąpił wraz z rozwojem bakteriologii, wirusologii i metod hodowli drobnoustrojów. Państwa zaczęły badać patogeny nie tylko jako zagrożenie naturalne, lecz także jako potencjalne narzędzie wojskowe. Zmieniła się skala, poziom organizacji i cel takich programów. Nie chodziło już wyłącznie o osłabienie pojedynczego oddziału, lecz o możliwość oddziaływania na duże grupy ludzi, zwierząt lub roślin.
Szczególnie ponurym przykładem była japońska Jednostka 731 działająca w Mandżurii. Prowadzono tam badania nad patogenami i eksperymenty na ludziach, w tym na więźniach. Programy biologiczne rozwijały także ZSRR, Stany Zjednoczone i Wielka Brytania. W przypadku części państw badania miały charakter ofensywny, a w innych służyły również przygotowaniu obrony przed możliwym atakiem.
Wśród patogenów, które pojawiały się w programach wojskowych XX wieku, wymienia się:
- Bacillus anthracis – bakteria wywołująca wąglik, ceniona przez wojskowych planistów ze względu na trwałość przetrwalników.
- Yersinia pestis – bakteria odpowiedzialna za dżumę, wykorzystywana w badaniach nad możliwością wywoływania ciężkich epidemii.
- Francisella tularensis – Gram-ujemna pałeczka wywołująca tularemię, badana między innymi w ZSRR i Stanach Zjednoczonych.
- Brucella – grupa bakterii związanych z brucelozą, rozpatrywana jako czynnik mogący czasowo wyłączać ludzi z działań.
W czasie II wojny światowej odnotowano przypadki badań i prób wykorzystania patogenów przeciw ludziom, zwierzętom oraz uprawom. Część doniesień dotyczących poszczególnych operacji pozostaje sporna, dlatego nie należy przedstawiać wszystkich relacji wojennych jako równie dobrze potwierdzonych. Pewne jest natomiast, że wojna doprowadziła do rozwoju państwowych laboratoriów i zapasów środków biologicznych.
Jak prawo międzynarodowe ograniczyło broń biologiczną?
Pierwszym ważnym porozumieniem był Protokół genewski z 1925 roku. Zakazywał on użycia w wojnie środków bakteriologicznych, lecz nie obejmował wprost produkcji, gromadzenia zapasów ani samych badań. To ograniczało jego skuteczność.
Szerszy zakaz wprowadziła Konwencja o zakazie broni biologicznej i toksycznej, znana jako BWC, przyjęta w 1972 roku. Zakazuje ona prowadzenia badań, produkcji i gromadzenia broni biologicznej oraz nakazuje zniszczenie istniejących zapasów albo ich przekształcenie do celów pokojowych. Problemem pozostaje brak rozbudowanego, jednolitego systemu kontroli, który pozwalałby skutecznie sprawdzać przestrzeganie wszystkich zobowiązań.
Uzupełnieniem działań międzynarodowych jest między innymi Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ 1540/2004, odnosząca się do zapobiegania proliferacji broni masowego rażenia i ograniczania dostępu do niej organizacjom terrorystycznym.
Co oznacza historia broni biologicznej w XXI wieku?
Historia pokazuje, że biologiczne metody walki nie zaczęły się od ataków wąglikiem w 2001 roku. Ich początki sięgają starożytności, lecz przez większość dziejów były oparte na obserwacji i intuicji, a nie na wiedzy o bakteriach czy wirusach. Dopiero laboratoria XX wieku stworzyły możliwość planowania, standaryzacji i prowadzenia badań na znacznie większą skalę.
Współczesne zagrożenie obejmuje zarówno działania państw, jak i bioterroryzm. Rozwój biologii molekularnej i inżynierii genetycznej zwiększa możliwości medycyny, ale wymaga też kontroli laboratoriów, nadzoru epidemiologicznego i sprawnych procedur reagowania. Najważniejszy wniosek z historii jest prosty: sama obecność patogenu w przyrodzie nie oznacza jeszcze broni biologicznej. O takim użyciu decyduje celowe wykorzystanie czynnika biologicznego do wywołania choroby lub strat.
