Konflikt izraelsko-arabski wyrósł z rywalizacji o przyszłość Palestyny, gdzie żydowski syjonizm i arabski nacjonalizm zderzyły się z decyzjami mocarstw oraz planem podziału terytorium przez ONZ. Wojny z lat 1948, 1956, 1967 i 1973 zmieniły granice, doprowadziły do powstania Izraela, wywołały masowe przesiedlenia i pozostawiły nierozwiązany problem palestyński.
Mandat brytyjski i początki konfliktu
Po I wojnie światowej rozpadło się Imperium Osmańskie, które przez stulecia sprawowało władzę nad Palestyną. Terytorium znalazło się pod mandatem Ligi Narodów powierzonym Wielkiej Brytanii. Mandat oznaczał międzynarodowe powierzenie administracji określonego obszaru państwu, które miało przygotować go do samodzielności.
Punktem zwrotnym była Deklaracja Balfoura z 1917 roku. Brytyjski minister spraw zagranicznych Arthur Balfour zapowiedział w niej poparcie dla utworzenia w Palestynie „żydowskiej siedziby narodowej”, przy jednoczesnym zastrzeżeniu, że nie powinny zostać naruszone prawa istniejących tam społeczności nieżydowskich. Dokument nie rozstrzygał jednak, jak pogodzić te dwa cele ani jaki status polityczny miałaby otrzymać ludność arabska.
W okresie mandatu rosła migracja żydowska, szczególnie po prześladowaniach w Europie i Zagładzie. Żydowscy imigranci zakładali osady, rozwijali rolnictwo i budowali własne struktury samoobrony, między innymi Haganę. Arabowie palestyńscy obawiali się utraty ziemi, wpływów politycznych i możliwości utworzenia własnego państwa. Napięcia nasiliły się w latach 20. i 30., a wielki strajk arabski z lat 1936–1939 został stłumiony przez Brytyjczyków. Osłabiło to palestyńskie przywództwo polityczne i zdolności organizacyjne przed późniejszą wojną.
Wojna izraelsko-arabska – przyczyny konfliktu
W sporze ścierały się dwa projekty narodowe. Syjonizm był ruchem dążącym do stworzenia żydowskiego ośrodka politycznego w historycznej Palestynie. Arabski nacjonalizm zakładał natomiast, że Palestyna powinna pozostać częścią arabskiego świata, a jej mieszkańcy mają prawo do samostanowienia. Obie społeczności odwoływały się do więzi historycznych, religijnych i narodowych z tym samym terytorium.
Najważniejsze czynniki, które doprowadziły do eskalacji, to:
- Deklaracja Balfoura – stworzyła podstawę brytyjskiego poparcia dla żydowskiej siedziby narodowej, ale nie zapewniła jasnych gwarancji politycznych ludności arabskiej.
- Wzrost migracji żydowskiej – zmieniał strukturę demograficzną Palestyny i wzmacniał żydowskie instytucje gospodarcze, społeczne oraz wojskowe.
- Rywalizacja syjonizmu z arabskim nacjonalizmem – oba ruchy dążyły do politycznej kontroli nad tym samym obszarem.
- Doświadczenie Zagłady – po II wojnie światowej wzrosło poparcie dla utworzenia bezpiecznego państwa żydowskiego, podczas gdy napływ ocalałych zwiększał napięcia z miejscową ludnością arabską.
- Rezolucja ONZ nr 181 z 1947 roku – przewidywała podział mandatu Palestyny na państwo żydowskie i arabskie, a Jerozolimę miała objąć międzynarodowa administracja.
Rezolucja 181 spotkała się ze sprzeciwem państw arabskich i palestyńskich przywódców między innymi dlatego, że proponowany podział uznawano za niesprawiedliwy. Państwo żydowskie miało otrzymać około 56% terytorium, mimo że Żydzi stanowili około jednej trzeciej ludności Palestyny. W planowanych granicach państwa żydowskiego znalazła się także liczna ludność arabska. Przywódcy żydowscy zaakceptowali plan jako podstawę utworzenia państwa, choć mieli wobec niego zastrzeżenia. Strona arabska go odrzuciła, uznając podział za narzucony bez zgody większości mieszkańców.
Wojna domowa między społecznościami rozpoczęła się jeszcze przed zakończeniem mandatu. Po ogłoszeniu przez Dawida Ben Guriona niepodległości Izraela 14 maja 1948 roku do działań wkroczyły armie Egiptu, Transjordanii, Syrii, Libanu i Iraku. W arabskiej pamięci wydarzenia te określa się mianem Nakby, czyli „katastrofy”. Termin odnosi się przede wszystkim do utraty domów i masowego wysiedlenia Palestyńczyków, a nie tylko do samego powstania Izraela.
Najważniejsze wojny izraelsko-arabskie
Nie był to jeden konflikt, lecz seria wojen o różnym przebiegu i odmiennych celach. Zestawienie pokazuje, jak kolejne kampanie wpływały na kontrolę nad terytoriami:
| Wojna | Data | Strony | Główny skutek terytorialny |
|---|---|---|---|
| Wojna o niepodległość Izraela | 1948–1949 | Izrael oraz Egipt, Transjordania, Syria, Liban i Irak | Izrael kontrolował około 78% obszaru dawnego mandatu Palestyny. Zachodni Brzeg przejęła Jordania, a Strefę Gazy Egipt. |
| Kryzys sueski | 1956 | Izrael, Wielka Brytania i Francja przeciw Egiptowi | Izrael czasowo zajął Synaj i Strefę Gazy, lecz wycofał się pod naciskiem międzynarodowym. |
| Wojna sześciodniowa | 1967 | Izrael przeciw Egiptowi, Jordanii i Syrii | Izrael zajął Synaj, Strefę Gazy, Zachodni Brzeg ze Wschodnią Jerozolimą oraz Wzgórza Golan. |
| Wojna Jom Kipur | 1973 | Egipt i Syria przeciw Izraelowi | Izrael odparł atak, a późniejsze negocjacje doprowadziły do wycofania z Synaju i utworzenia stref rozdzielenia wojsk. |
Chronologia najważniejszych etapów wyglądała następująco:
- 1948–1949 – po ogłoszeniu niepodległości Izraela zaatakowały go państwa arabskie. Izrael utrzymał niepodległość i poszerzył obszar kontrolowany w stosunku do planu ONZ.
- 1956 – nacjonalizacja Kanału Sueskiego przez Egipt doprowadziła do tajnej współpracy Izraela, Wielkiej Brytanii i Francji. Izrael wkroczył na Synaj i do Strefy Gazy, ale wycofał się po presji Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego.
- 1967 – narastające napięcia, mobilizacja egipska, wycofanie sił UNEF z Synaju i zamknięcie Cieśniny Tirańskiej poprzedziły izraelskie uderzenie lotnicze. W ciągu sześciu dni Izrael zajął rozległe obszary należące wcześniej do Egiptu, Jordanii i Syrii.
- 1973 – Egipt i Syria rozpoczęły atak w święto Jom Kipur, próbując odzyskać terytoria utracone w 1967 roku. Początkowe sukcesy arabskie zostały odwrócone przez izraelski kontratak, a wojna zakończyła się zawieszeniem broni.
Szczególne znaczenie miała wojna sześciodniowa. Po jej zakończeniu Izrael kontrolował Synaj i Strefę Gazy należące wcześniej do Egiptu, Zachodni Brzeg i Wschodnią Jerozolimę administrowane przez Jordanię oraz syryjskie Wzgórza Golan. W prawie międzynarodowym status tych obszarów pozostaje odrębną kwestią od samego faktu ich militarnego zajęcia. Określenia „okupowany” i „sporny” są używane w zależności od stanowiska prawnego i politycznego, ale przejęcie terytorium w wyniku wojny nie oznacza automatycznej legalnej aneksji.
Skutki polityczne i demograficzne
Najbardziej bezpośrednim skutkiem wojny z lat 1948–1949 było niepowstanie planowanego państwa arabskiego. Izrael rozszerzył kontrolowany obszar poza granice przewidziane w rezolucji 181, Jordania przejęła Zachodni Brzeg i Wschodnią Jerozolimę, a Egipt objął administrację nad Strefą Gazy. Mapa regionu została więc ukształtowana przez wynik wojny, a nie przez plan ONZ.
W czasie wojny około setek tysięcy Palestyńczyków opuściło swoje miejscowości. Przyczyny były zróżnicowane: część ludności uciekała przed walkami i strachem, część została wypędzona, a powrotu wielu osobom nie umożliwiono po zakończeniu działań. Dla Palestyńczyków to doświadczenie jest centralnym elementem pamięci o Nakbie. Izrael z kolei przyjął po 1948 roku dużą liczbę Żydów ocalałych z Zagłady oraz Żydów przybywających z krajów Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej.
Pomoc uchodźcom palestyńskim powierzono między innymi utworzonej w 1949 roku agencji UNRWA. Jej definicja uchodźcy i zasady rejestracji różnią się od zasad stosowanych przez UNHCR, dlatego dane dotyczące liczby uchodźców palestyńskich trzeba zawsze odnosić do konkretnego okresu i metodologii. Problem uchodźczy obejmuje nie tylko osoby, które opuściły domy w 1948 roku, lecz także ich potomków objętych rejestracją agencji.
Wojny zmieniły również układ sił między mocarstwami. Kryzys sueski przyspieszył wycofywanie się Wielkiej Brytanii i Francji z samodzielnej roli na Bliskim Wschodzie. W okresie zimnej wojny Związek Radziecki dostarczał broń i wsparcie polityczne przede wszystkim Egiptowi i Syrii, natomiast Stany Zjednoczone stopniowo zacieśniały relacje z Izraelem. Po wojnie sześciodniowej współpraca Izraela z Francją osłabła, a znaczenie amerykańskiego wsparcia wyraźnie wzrosło.
Konflikt oddziaływał także na politykę państw bloku wschodniego. W 1967 roku większość państw Układu Warszawskiego, z wyjątkiem Rumunii, zerwała stosunki dyplomatyczne z Izraelem. W Polsce napięcia międzynarodowe zostały wykorzystane przez władze do kampanii antysemickiej w 1968 roku. W jej wyniku wielu obywateli pochodzenia żydowskiego zmuszono do emigracji. Był to skutek polityki władz PRL, a nie bezpośredni element samych wojen na Bliskim Wschodzie.
Dlaczego konflikt pozostał nierozwiązany?
Wojna Jom Kipur otworzyła drogę do dyplomacji. Porozumienia z Camp David z 1978 roku doprowadziły do traktatu pokojowego między Egiptem a Izraelem. Izrael wycofał się z Półwyspu Synaj, który wrócił pod egipską kontrolę. Nie rozwiązano jednak kwestii palestyńskiej. Gaza i Zachodni Brzeg pozostały obszarami sporu, a status Jerozolimy i Wzgórz Golan nadal miał istotne znaczenie polityczne oraz prawne.
Trwałość konfliktu wynikała także z braku porozumienia w sprawie granic, bezpieczeństwa, uchodźców, osiedli i wzajemnego uznania praw narodowych. Z czasem klasyczne wojny między Izraelem a państwami arabskimi ustąpiły miejsca innym formom konfrontacji, w tym konfliktom izraelsko-palestyńskim i działaniom organizacji zbrojnych. Nie zmieniło to podstawowego dziedzictwa wojen z lat 1948–1973: powstania Izraela, braku niezależnego państwa palestyńskiego i trwałego sporu o terytorium.
Przyczyny i skutki wojen izraelsko-arabskich tworzą ciąg zależności, w którym decyzje mocarstw, rywalizacja narodowa i wynik działań zbrojnych wzajemnie na siebie oddziaływały. Zrozumienie tej chronologii pozwala odróżnić wojnę o niepodległość z 1948 roku od kryzysu sueskiego, wojny sześciodniowej i wojny Jom Kipur, a także wyjaśnić, dlaczego ich konsekwencje polityczne i demograficzne są obecne w historii regionu do dziś.
