Jakie były bezpośrednie przyczyny 2 wojny światowej?

II wojna światowa nie wybuchła wskutek jednego incydentu. Była rezultatem załamania ładu wersalskiego, wzrostu znaczenia totalitaryzmów, polityki ustępstw wobec agresorów i rozbudowy potencjału wojennego. Bezpośrednim katalizatorem stał się pakt Ribbentrop–Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku, który otworzył Adolfowi Hitlerowi drogę do ataku na Polskę. Ostateczne zerwanie pokoju nastąpiło 1 września 1939 roku.

Ład wersalski i jego słabości

Ład wersalski był systemem politycznym ustanowionym po I wojnie światowej. Miał ograniczyć możliwość kolejnej agresji Niemiec, uregulować granice w Europie i stworzyć mechanizmy współpracy między państwami. Traktat wersalski podpisano 28 czerwca 1919 roku. Niemcy utraciły część terytoriów, zostały pozbawione kolonii, ograniczono ich siły zbrojne, a Nadrenię zdemilitaryzowano. Nałożono także obowiązek zapłaty reparacji oraz zapisano niemiecką odpowiedzialność za wywołanie I wojny światowej.

Postanowienia te nie były jedyną przyczyną późniejszego konfliktu, ale stały się ważnym narzędziem niemieckiej propagandy. Wielu Niemców odbierało traktat jako narzucony dyktat i upokorzenie. Adolf Hitler wykorzystał te nastroje, obiecując odbudowę potęgi państwa, remilitaryzację oraz rewizję granic. Rewizjonizm oznaczał dążenie do zmiany istniejącego porządku terytorialnego i politycznego. W III Rzeszy szybko połączono go z rasistowską ideologią nazizmu i planem zdobycia na wschodzie tak zwanej przestrzeni życiowej, czyli Lebensraum.

System powojenny miał również inne słabości. Nowe granice pozostawiły poza państwami narodowymi liczne mniejszości, a część państw Europy Środkowo-Wschodniej miała wzajemne spory terytorialne. Liga Narodów nie dysponowała własnymi siłami, a jej decyzje zależały od woli państw członkowskich. Stany Zjednoczone, mimo udziału w tworzeniu idei Ligi, nie przystąpiły do organizacji. W praktyce oznaczało to, że bezpieczeństwo zbiorowe nie miało wystarczającego zaplecza politycznego ani militarnego.

Wielki Kryzys i radykalizacja społeczeństw

Drugim ważnym czynnikiem był Wielki Kryzys, rozpoczęty krachem giełdowym w 1929 roku. Załamanie handlu, produkcji i zatrudnienia szczególnie mocno uderzyło w państwa, których gospodarka zależała od zagranicznych kredytów i eksportu. W Niemczech kryzys pogłębił frustrację społeczną, osłabił zaufanie do demokracji parlamentarnej i zwiększył poparcie dla ugrupowań skrajnych.

Naziści przedstawiali siebie jako siłę zdolną przywrócić Niemcom pracę, porządek i znaczenie międzynarodowe. Program gospodarczy oparto między innymi na masowych zbrojeniach. Rozwój przemysłu wojennego zmniejszał bezrobocie, ale jednocześnie uzależniał gospodarkę od dalszej ekspansji i zdobywania surowców. W ten sposób polityka gospodarcza, ideologia i przygotowania militarne zaczęły wzajemnie się wzmacniać.

Podobne procesy zachodziły we Włoszech i Japonii. Benito Mussolini rozwijał imperialną wizję państwa, czego przykładem była agresja na Etiopię w 1935 roku. Japonia, dotknięta kryzysem i zależna od importu surowców, zwróciła się ku militaryzmowi. W 1931 roku zajęła Mandżurię i utworzyła podporządkowane sobie państwo Mandżukuo, a w 1937 roku rozpoczęła pełnoskalową wojnę z Chinami. Brak skutecznej reakcji międzynarodowej utwierdzał agresorów w przekonaniu, że ryzyko ekspansji jest ograniczone.

Polityka ustępstw i słabość Ligi Narodów

Appeasement, czyli polityka ustępstw, polegał na zaspokajaniu części żądań agresywnego państwa w nadziei, że pozwoli to uniknąć większego konfliktu. Wielka Brytania i Francja chciały przede wszystkim nie dopuścić do powtórzenia katastrofy z lat 1914–1918. Ich społeczeństwa były niechętne wojnie, armie nie były w pełni przygotowane, a rządy obawiały się kosztów kolejnego starcia.

Problem polegał na tym, że kolejne ustępstwa nie zatrzymały Hitlera. Przeciwnie, dawały mu czas na zbrojenia i przekonanie, że zachodnie mocarstwa nie odpowiedzą siłą. Liga Narodów nie powstrzymała ani Japonii w Mandżurii, ani Włoch w Etiopii. Niemcy mogły więc sprawdzić, jak daleko można posunąć się bez ryzyka zdecydowanej reakcji.

Najważniejsze przykłady narastania agresji przed 1939 rokiem przedstawiają się następująco:

• Remilitaryzacja Nadrenii w marcu 1936 roku – Niemcy złamały postanowienia traktatu wersalskiego, a Francja i Wielka Brytania ograniczyły reakcję do protestów.
• Anschluss Austrii w marcu 1938 roku – III Rzesza przyłączyła Austrię, przedstawiając agresję jako zjednoczenie ludności niemieckiej.
• Układ monachijski we wrześniu 1938 roku – Wielka Brytania, Francja i Włochy zgodziły się na przekazanie Niemcom Sudetów bez udziału przedstawicieli Czechosłowacji.
• Zajęcie reszty Czechosłowacji w marcu 1939 roku – Hitler pokazał, że nie chodziło już tylko o zjednoczenie Niemców, lecz o dominację w Europie Środkowej.

Monachium nie stworzyło wojny, ale przekonało Hitlera, że jego przeciwnicy są podzieleni i niegotowi do działania. Dopiero zajęcie Czechosłowacji skłoniło Londyn i Paryż do udzielenia Polsce gwarancji bezpieczeństwa. Była to zmiana kursu, ale nastąpiła późno.

Polityka ustępstw miała kupić czas na przygotowania do wojny, lecz równocześnie kupowała Hitlerowi czas na przygotowanie agresji.

Wyścig zbrojeń i totalitaryzmy

W latach trzydziestych państwa agresywne rozwijały gospodarkę wojenną. Oznaczała ona podporządkowanie produkcji, surowców, transportu i pracy celom militarnym. W Niemczech remilitaryzacja łamała ograniczenia wersalskie, lecz jednocześnie przynosiła spadek bezrobocia i wzmacniała pozycję reżimu. Hitler liczył, że przewaga militarna pozwoli mu narzucać innym państwom kolejne fakty dokonane.

Dane dotyczące wydatków na obronę pokazują różnicę między państwami demokratycznymi a mocarstwami przygotowującymi się do ekspansji:

Wysokie wydatki Niemiec i ZSRR nie oznaczały identycznych celów politycznych, ale oba państwa odrzucały liberalny model ładu międzynarodowego. Nazizm Hitlera zakładał hierarchię rasową, eliminację przeciwników i podbój terytoriów na wschodzie. Stalinizm podporządkowywał społeczeństwo państwu i dążył do zabezpieczenia oraz rozszerzenia wpływów ZSRR. Ich ideologie były wrogie, jednak przed wojną oba reżimy potrafiły zawrzeć porozumienie korzystne dla własnych interesów.

Wojna domowa w Hiszpanii stała się przy tym poligonem dla nowych metod walki. Niemcy i Włochy wspierały siły generała Francisco Franco, a ZSRR pomagał stronie republikańskiej. Bombardowanie Guerniki przez Legion Condor pokazało możliwości użycia lotnictwa przeciw ludności cywilnej. Konflikt ujawnił także, że państwa demokratyczne nie zamierzały podejmować ryzyka bezpośredniej konfrontacji z dyktaturami.

Pakt Ribbentrop–Mołotow jako punkt zwrotny

23 sierpnia 1939 roku III Rzesza i ZSRR podpisały Pakt Ribbentrop–Mołotow. Formalnie był to pakt o nieagresji, lecz jego tajny protokół przewidywał podział Europy Wschodniej na strefy wpływów. Polska miała zostać podzielona między Niemcy i ZSRR, a Moskwa uzyskała możliwość rozszerzenia kontroli nad państwami bałtyckimi i częścią terytoriów rumuńskich.

Porozumienie było taktycznym sojuszem dwóch totalitarnych mocarstw, nie zaś trwałym pojednaniem nazizmu i stalinizmu. Hitler chciał uniknąć wojny na dwa fronty i zyskać swobodę ataku na Polskę. Stalin dążył do odsunięcia bezpośredniego starcia z Niemcami, zdobycia czasu na przygotowania wojskowe oraz przesunięcia granic ZSRR na zachód. Obaj przywódcy uznali, że podział Polski służy ich interesom.

Dlatego pakt można określić jako bezpośredni katalizator wojny. Bez niego Hitler musiałby brać pod uwagę możliwość natychmiastowej konfrontacji z ZSRR. Układ nie usunął wszystkich zagrożeń, ale stworzył warunki, w których niemiecka agresja stała się dla Berlina znacznie mniej ryzykowna.

Nie oznacza to jednak, że Polska ponosi współodpowiedzialność za wybuch wojny. Polska odrzuciła niemieckie żądania dotyczące Gdańska i eksterytorialnego połączenia z Prusami Wschodnimi, ponieważ przyjęcie ich oznaczałoby osłabienie suwerenności i podporządkowanie się dalszym żądaniom Hitlera. Współczesna propaganda rosyjska, przedstawiająca Polskę jako współsprawcę wojny, wypacza ustalenia historyczne. Zajęcie Zaolzia w 1938 roku było decyzją kontrowersyjną, ale nie miało porównywalnego znaczenia z niemiecką polityką ekspansji ani z tajnym porozumieniem Berlina i Moskwy. Teza o polskiej odpowiedzialności za wybuch wojny nie znajduje uzasadnienia w rzetelnej analizie źródeł.

Inwazja na Polskę i początek wojny

Ostatnie dni pokoju przebiegały w krótkiej sekwencji wydarzeń:

1. 1 września 1939 roku Niemcy rozpoczęły inwazję na Polskę. Atak objął między innymi Westerplatte, Wieluń i polskie pozycje graniczne.
2. 2 września Wielka Brytania i Francja zażądały wycofania wojsk niemieckich z Polski, zgodnie z udzielonymi wcześniej gwarancjami.
3. 3 września oba państwa wypowiedziały wojnę Niemcom, ponieważ Hitler nie spełnił ultimatum.

Za początek II wojny światowej w Europie uznaje się niemiecką agresję na Polskę 1 września. Wypowiedzenie wojny przez Wielką Brytanię i Francję nadało konfliktowi szerszy wymiar międzynarodowy. Brak natychmiastowej ofensywy zachodnich aliantów nie zmienił faktu, że od tego momentu Niemcy znajdowały się w stanie wojny z państwami, które miały bronić polskiej niepodległości.

Czy wojna była nieunikniona?

Nie była nieunikniona w sensie historycznego determinizmu. Możliwe były inne decyzje: wcześniejsza reakcja na remilitaryzację Nadrenii, skuteczniejsze sankcje wobec agresorów, współpraca Wielkiej Brytanii, Francji i ZSRR albo odmowa zgody na rozbiór Czechosłowacji. Każda z tych decyzji mogła zmienić kalkulacje Hitlera.

W praktyce w 1939 roku zabrakło już politycznej woli, by skutecznie bronić istniejącego ładu. Długofalowe napięcia stworzyły warunki dla konfliktu, polityka ustępstw osłabiła odstraszanie, zbrojenia zwiększyły możliwości agresji, a pakt Ribbentrop–Mołotow zapewnił Hitlerowi swobodę działania przeciw Polsce. Bezpośrednie przyczyny 2 wojny światowej tworzyły więc łańcuch decyzji, którego ostatnim ogniwem była inwazja Niemiec na Polskę 1 września 1939 roku.