Wielka Wojna to inna nazwa I wojny światowej, trwającej od 1914 do 1918 roku. Był to globalny konflikt, który rozpoczął się w Europie, objął także Azję, Afrykę i oceany, pochłonął miliony ofiar oraz doprowadził do upadku kilku wielkich monarchii.
Czym była Wielka Wojna?
Określenie „Wielka Wojna” odnosiło się do bezprecedensowej skali działań zbrojnych. W konflikcie uczestniczyły państwa europejskie oraz ich dominia, kolonie i sojusznicy z innych części świata. Walki trwały przez ponad cztery lata, angażowały całe gospodarki i społeczeństwa, a ich skutki objęły także ludność cywilną.
Wojna zakończyła XIX-wieczny porządek polityczny oparty na dominacji wielkich imperiów. Upadły monarchie Hohenzollernów w Niemczech, Habsburgów w Austro-Węgrzech, Romanowów w Rosji oraz dynastia osmańska. Nazwa „światowa” wynikała z rozległości frontów i udziału państw spoza Europy, natomiast „wielka” podkreślała rozmiar mobilizacji, zniszczeń i strat.
Dlaczego wybuchła I wojna światowa?
Bezpośrednim zapalnikiem był zamach w Sarajewie 28 czerwca 1914 roku. Serbski nacjonalista Gawriło Princip zastrzelił arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, następcę tronu Austro-Węgier, oraz jego żonę Zofię. Miesiąc później, 28 lipca, Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii.
Sam zamach nie był jednak jedyną przyczyną konfliktu. Europa od lat przypominała polityczną beczkę prochu. Narastały rywalizacja mocarstw, nacjonalizm, imperializm, wyścig zbrojeń i spory o wpływy na Bałkanach oraz w koloniach. Zamach uruchomił więc istniejący już mechanizm napięć.
Najważniejsze czynniki, które ułatwiły przekształcenie lokalnego konfliktu w wojnę europejską, to:
- System sojuszy – zobowiązania między państwami sprawiły, że konflikt Austro-Węgier z Serbią szybko wciągnął Rosję, Niemcy, Francję i Wielką Brytanię.
- Nacjonalizm – ruchy narodowe, szczególnie na Bałkanach, podważały istnienie wielonarodowych imperiów.
- Imperializm – mocarstwa rywalizowały o kolonie, rynki zbytu i pozycję polityczną.
- Militaryzm i zbrojenia – rozbudowa armii i flot sprawiła, że państwa były gotowe do szybkiej mobilizacji.
Po wypowiedzeniu wojny Serbii Rosja rozpoczęła mobilizację w obronie swojego sojusznika. Niemcy wypowiedziały wojnę Rosji, a następnie Francji. Niemiecki atak na neutralną Belgię skłonił Wielką Brytanię do przystąpienia do konfliktu. W ten sposób system sojuszy zadziałał jak efekt domina.
Kto walczył w Wielkiej Wojnie?
Dwa główne bloki nie były od początku całkowicie stałe. Do wojny dołączały kolejne państwa, a niektóre zmieniały swoje stanowisko. Włochy, należące wcześniej do Trójprzymierza, początkowo zachowały neutralność, a w 1915 roku przystąpiły do wojny po stronie Ententy. Stany Zjednoczone dołączyły do niej w 1917 roku.
| Blok | Główne państwa | Kluczowi sojusznicy |
|---|---|---|
| Ententa | Francja, Wielka Brytania, Rosja, Serbia | Włochy, Japonia, Rumunia, Stany Zjednoczone oraz dominia i kolonie |
| Państwa Centralne | Niemcy, Austro-Węgry | Imperium Osmańskie i Bułgaria |
Jak wyglądała wojna?
W pierwszych tygodniach dowódcy liczyli na szybkie rozstrzygnięcie. Niemcy zamierzały najpierw pokonać Francję, a następnie przerzucić wojska przeciw Rosji. Plan Schlieffena zakładał przejście przez Belgię i szybkie dotarcie do Paryża. Niemiecka ofensywa została jednak zatrzymana nad Marną w 1914 roku.
Po początkowych działaniach manewrowych front zachodni zamienił się w rozciągniętą linię okopów. Żołnierze miesiącami przebywali w błocie, pod ostrzałem artylerii, wśród chorób, szczurów i wszechobecnego lęku. Ataki piechoty często kończyły się ogromnymi stratami bez znaczącego przesunięcia frontu. Wojna stała się walką na wyniszczenie, a nie krótką kampanią.
Konflikt przyniósł też gwałtowny rozwój techniki wojskowej. Najważniejsze rozwiązania i ich wpływ na walkę obejmowały:
- Karabiny maszynowe – umożliwiały prowadzenie bardzo intensywnego ognia przeciw nacierającej piechocie.
- Artyleria – powodowała ogromną część strat i pozwalała niszczyć umocnienia na dużą odległość.
- Gazy bojowe – wywoływały ślepotę, poparzenia i uduszenie, a ich użycie przynosiło szczególnie ciężkie cierpienia.
- Czołgi – wprowadzały opancerzenie i mobilność, dzięki którym można było przełamywać zasieki oraz pozycje karabinów maszynowych.
- Samoloty i sterowce – początkowo służyły głównie do rozpoznania, później także do walk powietrznych i bombardowań.
- Okręty podwodne – atakowały transport morski i stały się ważnym narzędziem wojny na oceanach.
Nowoczesne uzbrojenie połączono z przemysłową produkcją, koleją, telegrafem i propagandą. Dlatego Wielka Wojna była wojną totalną – państwa podporządkowały jej gospodarkę, administrację i życie społeczne, a cywile stali się zarówno zapleczem produkcyjnym, jak i ofiarami działań wojennych.
Jak wojna dotknęła ludzi i Polaków?
Szacunki strat różnią się zależnie od przyjętej metodologii, ale przyjmuje się, że zginęło lub zmarło z ran około 9,5 miliona żołnierzy. Około 20 milionów zostało rannych. Wśród cywilów zginęło prawdopodobnie od 5 do 7 milionów osób, między innymi wskutek bombardowań, okupacji, głodu, chorób i załamania warunków życia.
Dla Polaków wojna miała szczególny charakter. Polska nie istniała wówczas jako niepodległe państwo, a jej ziemie należały do Rosji, Niemiec i Austro-Węgier. Około 2,9–3,5 miliona Polaków zostało wcielonych do armii zaborczych i walczyło po różnych stronach frontu. Według szacunków około 500 tysięcy z nich poległo, zmarło lub zaginęło.
Jednocześnie konflikt stworzył szansę na odzyskanie niepodległości. U boku Austro-Węgier działały Legiony Polskie związane z Józefem Piłsudskim, a we Francji utworzono Armię Polską, nazywaną Błękitną Armią. Klęska wszystkich trzech zaborców otworzyła drogę do odbudowy państwa polskiego w 1918 roku.
Jak zakończyła się Wielka Wojna?
Rosja wycofała się z wojny po rewolucji bolszewickiej i podpisała z państwami centralnymi pokój w Brześciu Litewskim w marcu 1918 roku. Niemcy, osłabione blokadą, stratami i kryzysem wewnętrznym, nie były już w stanie kontynuować walki. 11 listopada 1918 roku w Compiegne podpisano rozejm kończący działania zbrojne.
Pokój z Niemcami uregulował Traktat wersalski podpisany 28 czerwca 1919 roku. W kolejnych traktatach ustalono warunki dla Austrii, Bułgarii, Węgier i Turcji. Powstały nowe państwa, między innymi Polska, Czechosłowacja, Finlandia, Estonia, Łotwa i Litwa. Zmiana granic nie rozwiązała jednak wszystkich sporów, a napięcia powstałe po wojnie przyczyniły się później do kryzysów prowadzących do II wojny światowej.
Wielka Wojna była więc nie tylko konfliktem z lat 1914–1918. Stała się przełomem, który zakończył epokę wielkich monarchii, zmienił sposób prowadzenia wojny i stworzył nowy, lecz niestabilny układ polityczny w Europie.
