Błękitna Armia, czyli Armia Polska we Francji, była polską formacją wojskową utworzoną w 1917 roku we Francji. Walczyła po stronie Ententy podczas I wojny światowej, a po powrocie do kraju w 1919 roku stała się ważną częścią odrodzonego Wojska Polskiego. Nazwa pochodziła od błękitnych mundurów francuskiego kroju. Jej dowódcą od października 1918 roku był generał Józef Haller.
Czym była Błękitna Armia i skąd wzięła się jej nazwa?
Armia Polska we Francji powstała 4 czerwca 1917 roku z inicjatywy Romana Dmowskiego i kierowanego przez niego Komitetu Narodowego Polskiego. Formację utworzono za zgodą władz francuskich, a jej zadaniem była walka u boku Ententy, czyli sojuszu państw walczących przeciwko państwom centralnym podczas I wojny światowej.
Komitet Narodowy Polski pełnił funkcję politycznego przedstawicielstwa sprawy polskiej na Zachodzie. Dzięki jego zabiegom armia otrzymała status polskiej formacji sojuszniczej, a nie zwykłego oddziału podporządkowanego armii francuskiej. Na mocy układu z 28 września 1918 roku państwa Ententy uznały ją za samodzielną, sprzymierzoną i współwalczącą armię polską.
Żołnierze nosili francuskie mundury w kolorze błękitnym, dlatego szybko zaczęto mówić o nich „Błękitna Armia”. Określenie to odnosiło się przede wszystkim do wyglądu formacji, ale z czasem stało się także nazwą kojarzoną z generałem Hallerem i polskim wysiłkiem wojskowym na Zachodzie.
Kto służył w Błękitnej Armii?
Formacja skupiała Polaków pochodzących z różnych środowisk i państw. Jej szeregi tworzyli zarówno ochotnicy z Polonii, jak i żołnierze, którzy wcześniej służyli w armiach państw zaborczych. Dzięki temu armia stała się jednym z pierwszych większych wojskowych symboli jednoczenia Polaków pochodzących z różnych części dawnej Rzeczypospolitej.
Najważniejsze źródła rekrutacji przedstawiały się następująco:
- Polonia z USA, Kanady i Brazylii – ochotnicy zgłaszający się do walki o niepodległość Polski.
- Byli jeńcy wojenni – przede wszystkim Polacy z armii austro-węgierskiej i niemieckiej, zwalniani z obozów między innymi we Włoszech i we Francji.
- Polacy służący wcześniej w wojsku francuskim – osoby, które mogły wykorzystać znajomość francuskiej organizacji wojskowej i języka.
Korpus oficerski również miał zróżnicowany charakter. Znaleźli się w nim Francuzi, Francuzi polskiego pochodzenia, oficerowie z armii rosyjskiej, austro-węgierskiej i niemieckiej, a także polscy ochotnicy wyszkoleni w Kanadzie. Początkowo armią dowodził francuski generał Louis Archinard, lecz jej polityczny charakter wymagał powierzenia naczelnego dowództwa polskiemu oficerowi.
Dlaczego dowódcą został Józef Haller?
Józef Haller przybył do Francji w lipcu 1918 roku przez Murmańsk. Wcześniej dowodził między innymi 2. Brygadą Legionów Polskich, a w Rosji stanął na czele 5. Dywizji Strzelców Polskich. Komitet Narodowy Polski uznał go za kandydata, który mógł połączyć doświadczenie wojskowe z wyraźnie polskim charakterem dowództwa.
4 października 1918 roku Haller został wyznaczony na dowódcę Armii Polskiej we Francji, a dwa dni później złożył przysięgę na wierność niepodległej Polsce. Jego nominacja miała znaczenie nie tylko wojskowe. Wzmacniała przekonanie, że żołnierze tej formacji służą polskiej sprawie, a nie są jedynie częścią francuskiej armii.
Pod kierownictwem Hallera armię nadal rozbudowywano. U schyłku wojny liczyła około 70 tysięcy żołnierzy, a po zakończeniu działań wojennych jej liczebność przekroczyła 100 tysięcy. Oddziały otrzymały nowoczesne wyposażenie, w tym artylerię, lotnictwo, samochody i czołgi Renault FT-17. Nie wszystkie jednostki zdążyły szerzej wejść do walk na froncie zachodnim, ale część z nich walczyła w Szampanii i Wogezach przeciwko Niemcom.
Jaką rolę odegrała Błękitna Armia po powrocie do Polski?
Po zakończeniu I wojny światowej dobrze wyszkolone i wyposażone oddziały były bardzo potrzebne odradzającemu się państwu polskiemu. Wiosną 1919 roku rozpoczęto transport armii do kraju. Przerzut trwał do czerwca i obejmował żołnierzy, uzbrojenie, sprzęt lotniczy, samochody oraz czołgi.
Po przybyciu do Polski hallerczycy zostali skierowani na front wojny polsko-ukraińskiej. Walczyli między innymi w Galicji Wschodniej i na Wołyniu, a sam generał Haller objął dowództwo Frontu Wołyńsko-Galicyjskiego. Jednostki Błękitnej Armii wzmacniały też polskie działania związane z zabezpieczeniem granic zachodnich.
1 września 1919 roku armia Hallera została połączona z Wojskiem Polskim. W ten sposób formacja powstała poza granicami kraju zasiliła regularne siły odrodzonej Polski. Po wykonaniu zadań na południu Haller otrzymał dowództwo Armii Frontu Pomorskiego, której zadaniem było przejęcie Pomorza przyznanego Polsce na mocy traktatu wersalskiego.
Najbardziej znanym symbolem tego etapu były zaślubiny Polski z Bałtykiem w lutym 1920 roku. Uroczystość, której przewodniczył Józef Haller, podkreślała odzyskanie przez Polskę dostępu do morza. Błękitna Armia odegrała więc podwójną rolę: była wojskowym wsparciem w walkach o granice i znakiem międzynarodowego uznania polskiej sprawy.
Błękitna Armia była polskim wojskiem utworzonym na emigracji, lecz jej znaczenie wykraczało poza udział w pojedynczych bitwach. Zjednoczyła żołnierzy z różnych środowisk, uzyskała status armii sprzymierzonej Ententy i po powrocie do kraju pomogła budować siłę militarną odrodzonej Polski.
