Batalion piechoty, a dokładniej batalion strzelecki Wojska Polskiego z lat 30. XX wieku, był podstawową jednostką taktyczną pułku piechoty. Jego organizację określał etat mobilizacyjny, a model opisany niżej odnosi się do etatu z 1936 roku, uzupełnionego poprawkami do planu „W2” z 1938 i 1939 roku. Najważniejszą zmianą było zwiększenie autonomii batalionu przez utworzenie własnego plutonu łączności oraz podporządkowanie taboru żywnościowego organom kwatermistrzowskim.
Etat batalionu strzeleckiego i jego kontekst
Opis dotyczy organizacji wojennej wynikającej z dokumentów Centralnego Archiwum Wojskowego, w tym etatu z 8 marca 1936 roku oraz późniejszych poprawek mobilizacyjnych planu „W2”. Nie jest to uniwersalny schemat każdego batalionu piechoty w całym okresie międzywojennym, lecz konkretny model etatowy przewidziany dla batalionu strzeleckiego.
Etat określał nie tylko liczbę żołnierzy, lecz także ich specjalności, przydział koni, wozów, rowerów i uzbrojenia. Dzięki temu można odtworzyć batalion jako samodzielny organizm administracyjno-logistyczny, a nie wyłącznie jako zespół kompanii strzeleckich.
Dlaczego zmieniono organizację w 1936 roku?
Wcześniej batalion otrzymywał drużynę łączności z pułkowego plutonu łączności. Rozwiązanie to utrudniało dowodzenie, ponieważ pod jednym oficerem znajdował się duży, blisko stuosobowy pluton, którego znaczna część działała stale w rozproszeniu. Łączność przydzielana batalionowi nie tworzyła więc organicznego, podporządkowanego mu pododdziału.
Reforma z 1936 roku miała uporządkować ten system i ograniczyć skutki nadmiernej centralizacji. Najważniejsze zmiany obejmowały:
- utworzenie organicznego plutonu łączności dowodzonego przez oficera batalionu,
- zwiększenie samodzielności batalionu w organizowaniu łączności polowej,
- bezpośrednie podporządkowanie Taboru Żywnościowego organom kwatermistrzowskim batalionu,
- zmniejszenie rozmiaru scentralizowanego taboru żywnościowego pułku, wcześniej skupionego przy kompanii administracyjnej.
Zmiany dotyczyły zatem zarówno dowodzenia, jak i zaopatrzenia. Batalion mógł sprawniej organizować własne połączenia telefoniczne, przekazywanie meldunków oraz obsługę potrzeb gospodarczych.
Struktura dowództwa i pododdziałów specjalnych
Dowództwo batalionu
Na czele batalionu stał major. Przydzielano mu dwa konie wierzchowe, osobistego ordynansa oraz strzelca pełniącego funkcję luzaka. W poczcie dowódcy znajdowali się adiutant w stopniu kapitana, obserwator w stopniu plutonowego oraz pisarz-kapral zajmujący się administracją.
Pisarz nie był wyłącznie pomocnikiem kancelaryjnym. W późniejszej terminologii etatowej występował jako daktylograf, czyli żołnierz wyspecjalizowany w pisaniu na maszynie. Nazwa ta odróżniała go od maszynisty, czyli osoby obsługującej pojazd lub urządzenie mechaniczne.
Pluton łączności
Plutonem dowodził porucznik, który był równocześnie oficerem łączności batalionu. Zastępca dowódcy, sierżant, pełnił funkcję podoficera sprzętowego. W skład plutonu wchodziły patrole telefoniczne, sygnalizacji świetlnej, kolarzy, łączników konnych oraz patrol radio-korespondencyjny.
Patrole telefoniczne budowały linie do pododdziałów batalionu lub do sąsiedniego batalionu. Podczas prac jeden patrol mógł rozwijać przewód, a drugi pozostawać przy centrali telefonicznej i organizować łącznicę. Po zakończeniu budowy przy pododdziale zakładano stację telefoniczną. Kolejność czynności wyglądała następująco:
- Rozpoznanie przebiegu przyszłej linii i miejsca ustawienia aparatury.
- Przewiezienie lub przeniesienie sprzętu na wyznaczony odcinek.
- Rozwinięcie przewodu telefonicznego do pododdziału albo sąsiada.
- Uruchomienie stacji telefonicznej i sprawdzenie połączenia.
Patrole sygnalizacji świetlnej zapewniały przekazywanie informacji alfabetem Morse’a w nocy oraz za pomocą MKS w dzień. Wykorzystywały migacze przewożone na wozie specjalnym, a w warunkach dziennych także chorągiewki sygnałowe.
Patrol łączności z lotnikiem używał zestawu tożsamości oddziału do identyfikacji z powietrza. Jego żołnierze mogli również budować bramkę do przechwytywania ładunków zrzucanych z samolotów. Funkcje pomocnicze obejmowały między innymi obsługę tyczek i płachty sygnałowej.
Patrol kolarzy składał się z gońców rowerowych. Miał zapewniać przekazywanie meldunków, gdy inne środki łączności zawiodły. Rowery były tanie w utrzymaniu i szybkie na dobrych drogach, lecz ich użycie ograniczał trudny teren oraz warunki zimowe. W założeniach rozważano także przewożenie przez kolarzy koszy z gołębiami, jednak w późniejszym rozwiązaniu etatowym z tego pomysłu zrezygnowano.
Patrol łączników konnych tworzyli gońcy na wierzchowcach. Patrol radio-korespondencyjny obsługiwał radiostację N-2/b przewożoną na biedce przystosowanej do ciągu motorowego. Został wprowadzony poprawką do planu „W2” z 1938 roku, w okresie od 26 stycznia do 16 maja 1939 roku.
Organa kwatermistrzowskie
Organa kwatermistrzowskie obejmowały płatnika, podoficera rachunkowego, pisarza, szewca, oficera żywnościowego, lekarza, patrol sanitarny, podoficera broni i gazowego oraz personel taborowy. Znajdowali się tam także podoficer weterynaryjny, podkuwacz, luzacy do koni oficerskich i obsługa stołowni.
Oficer płatniczy odpowiadał za sprawy finansowe oraz za organizację warsztatu szewskiego. Szewc wykwalifikowany nie był więc przypadkowo przypisany do tej części batalionu. Po usunięciu etatowych szewców-krawców z kompanii strzeleckich planowano wyznaczać w kompaniach żołnierzy do przyuczenia, a następnie organizować warsztat pod kierownictwem specjalisty.
Tabor żywnościowy obejmował sekcje wozów i woźniców, a także wóz mięsny oraz wóz furażowy. Obsługiwał przewóz żywności, mięsa i paszy. Z kolei pisarz-daktylograf prowadził prace kancelaryjne, zaś podoficer rachunkowy pełnił funkcję zbliżoną do skarbnika.
Bilans osobowy i sprzętowy
| Kategoria | Liczba lub ilość | Uwagi |
|---|---|---|
| Oficerowie | 6 | W tym 2 oficerów służb |
| Podoficerowie | 19 | 5 sierżantów, 4 plutonowych, 10 kaprali |
| Szeregowi | 71 | 14 starszych strzelców i 57 strzelców |
| Konie | 57 | 9 wierzchowych i 48 pociągowych taborowych |
| Wozy taborowe | 21 | W tym wozy żywnościowe, sanitarne i warsztatowe |
| Wozy specjalne | 1 | W razie braku mógł zostać zastąpiony wozem taborowym |
| Biedki | 3 | Sprzętowa, radiowa i związana z wyposażeniem patroli |
| Rowery | 6 | Wykorzystywane między innymi przez patrol kolarzy |
| Karabinki z bagnetem | 82 | Podstawowe uzbrojenie osobiste |
| Pistolety | 1 | W kilku pozycjach pistolet zastępował bagnet lub karabinek |
| Bagnety | 7 | Poza bagnetami ujętymi przy karabinkach |
Wyposażenie i logistyka batalionu
Mobilność batalionu opierała się przede wszystkim na transporcie konnym. Wozy taborowe przewoziły żywność, furaż, amunicję, wyposażenie sanitarne, bagaż, materiały kancelaryjne i narzędzia warsztatowe. Oznaczało to, że sprawność batalionu zależała nie tylko od liczby żołnierzy, lecz także od dostępności koni pociągowych, woźniców i podkuwaczy.
Biedka była lekkim środkiem transportu używanym do przewozu sprzętu lub radiostacji. W etacie występowała między innymi przy patrolu radiowym i patrolach telefonicznych. W razie braku wozu specjalnego można było wykorzystać zwykły wóz taborowy, co pozwalało zachować zdolność organizowania łączności mimo braków sprzętowych.
Etat przewidywał także wariant zamiany wozów taborowych na wozy jednokonne. Z wyjątkiem wozu płatnika i wozu mięsnego należało wówczas przyjąć je w podwójnych ilościach. Taka zmiana zwiększała liczbę strzelców-woźniców o 19 i liczbę karabinków z bagnetem o 19, a jednocześnie zmniejszała liczbę koni taborowych o 2. Rozwiązanie to pokazywało elastyczność organizacji, ale wymagało przesunięcia części personelu do zadań transportowych.
