Hipotermia w terenie może wystąpić także przy dodatniej temperaturze, zwłaszcza gdy ciało jest mokre, wieje wiatr albo po wysiłku następuje długi postój. Najlepszą ochroną jest aktywne zarządzanie warstwami odzieży, utrzymywanie suchości i szybka reakcja na pierwsze objawy wychłodzenia.
Dlaczego hipotermia zagraża także przy dodatniej temperaturze?
Hipotermia pojawia się, gdy organizm traci ciepło szybciej, niż potrafi je wytworzyć. Przyjmuje się, że o wychłodzeniu mówimy, gdy temperatura głęboka ciała spada poniżej 35°C. Nie decyduje o tym sam mróz. Wilgotna odzież, deszcz, mokry śnieg, wiatr, zmęczenie i brak energii mogą doprowadzić do hipotermii nawet przy kilku stopniach powyżej zera.
Szczególnie ryzykowny jest moment po intensywnym podejściu. Spocone ciało ma wtedy ograniczoną izolację, a zatrzymanie marszu szybko zmniejsza produkcję ciepła. Dlatego nie czekaj na uczucie silnego zimna. Zdejmij nadmiar warstw przed podejściem, a warstwę ocieplającą załóż jeszcze przed postojem.
Jak rozpoznać stopień wychłodzenia?
Objawy hipotermii narastają stopniowo, ale ich przebieg nie zawsze jest łatwy do oceny. Temperatura podana w skali szwajcarskiej odnosi się do temperatury głębokiej ciała, której w terenie zwykle nie da się wiarygodnie zmierzyć. Traktuj więc tabelę jako pomoc w ocenie objawów, a nie zamiennik badania medycznego.
| Stopień | Temp. ciała | Objawy | Działanie |
|---|---|---|---|
| HT1 | 32–35°C | Przytomność i logiczny kontakt, silne drżenia, zimne kończyny, osłabienie. | Przerwij aktywność, zapewnij osłonę, izolację i stopniowe ogrzewanie. Obserwuj stan. |
| HT2 | 28–32°C | Senność, apatia, dezorientacja, zaburzenia mowy i koordynacji, ustanie drżeń. | Wezwij pomoc medyczną. Ogranicz poruszanie, ogrzewaj tułów i chroń przed dalszą utratą ciepła. |
| HT3 | 24–28°C | Utrata przytomności, płytki i rzadki oddech, słabo wyczuwalne tętno, ryzyko zaburzeń rytmu. | Natychmiast wezwij służby. Traktuj poszkodowanego bardzo delikatnie i stale kontroluj oddech. |
| HT4 | Poniżej 24°C | Brak oznak krążenia lub oddechu, możliwe zatrzymanie krążenia. | Wezwij pomoc i rozpocznij działania zgodnie z instrukcjami dyspozytora, w tym RKO, jeśli jest wskazana. |
| HT5 | Stan skrajny | Zamarznięcie organizmu. | Wymaga natychmiastowej pomocy profesjonalnej. |
Zanik drżeń nie oznacza poprawy. W łagodnej hipotermii drżenie pomaga wytwarzać ciepło. Gdy ustaje, a pojawiają się senność, dezorientacja lub problemy z mówieniem, może to oznaczać przejście do HT2. To granica, przy której nie należy kontynuować marszu ani ograniczać się do samodzielnego ogrzewania.
Jak zarządzać ubiorem i energią?
Ubiór warstwowy działa tylko wtedy, gdy zmieniasz go wraz z poziomem wysiłku. Celem nie jest noszenie jak największej liczby warstw, lecz utrzymanie suchej odzieży i niedopuszczenie ani do przepocenia, ani do wychłodzenia na postoju. Najczęściej potrzebujesz trzech funkcji:
- Warstwa przy skórze – odprowadza wilgoć i ogranicza pozostawanie potu na ciele.
- Warstwa izolacyjna – zatrzymuje ogrzane powietrze, na przykład polar, wełna lub ocieplina syntetyczna.
- Warstwa zewnętrzna – chroni przed wiatrem, opadem i mokrym śniegiem.
- Warstwy awaryjne – sucha bielizna, dodatkowa ocieplina, czapka i rękawice na zmianę.
Podczas podejścia zdejmij warstwę ocieplającą, zanim zaczniesz intensywnie się pocić. Rozepnij kurtkę, zmniejsz tempo albo zrób krótką przerwę, jeśli odzież zaczyna wilgotnieć. Przed zatrzymaniem załóż ocieplenie, osłoń się od wiatru i nie czekaj, aż poczujesz dreszcze.
Nie lekceważ też paliwa dla organizmu. Regularne picie i jedzenie dostarczają energii potrzebnej do utrzymania temperatury. Przy długim wysiłku korzystniejsze są niewielkie, częste porcje niż czekanie do momentu skrajnego zmęczenia. Gdy ktoś zaczyna popełniać proste błędy, zwalnia bez wyraźnej przyczyny albo przestaje logicznie oceniać sytuację, przerwij marsz i zajmij się ogrzaniem.
Przed wyjściem sprawdź następujące elementy:
- Prognozę, wiatr, opady i czas zachodu słońca.
- Możliwość skrócenia trasy oraz miejsca osłonięte od wiatru.
- Suchą warstwę odzieży zapakowaną w wodoszczelne opakowanie.
- Folię NRC, izolację pod ciało, źródło światła i ogrzewacze.
- Zapas jedzenia i napojów oraz naładowany telefon lub inne źródło wezwania pomocy.
Folia NRC ogranicza utratę ciepła, ale nie zastępuje suchej odzieży ani izolacji od podłoża. W plecaku powinien znaleźć się także śpiwór lub worek biwakowy, gdy trasa i warunki wiążą się z możliwością długiego oczekiwania na pomoc.
Co robić przy podejrzeniu hipotermii?
Najpierw przerwij ekspozycję na zimno. Jeśli stan poszkodowanego jest niejasny, działaj ostrożnie, jak przy poważniejszym wychłodzeniu. Kolejność czynności ma znaczenie:
- Zadzwoń pod 112, gdy poszkodowany jest senny, zdezorientowany, przestaje drżeć, traci przytomność albo ma spowolniony oddech.
- Przenieś go w miejsce osłonięte od wiatru i odizoluj od zimnego podłoża matą, plecakiem, karimatą lub warstwą odzieży.
- Ogranicz ruchy do minimum, szczególnie gdy występują zaburzenia świadomości lub brak drżeń.
- Jeśli poszkodowany jest przytomny i ma z nim logiczny kontakt, zdejmij mokrą odzież tylko wtedy, gdy możesz zastąpić ją suchą, a następnie okryj tułów i głowę.
- Ogrzewaj stopniowo przede wszystkim tułów, szyję i okolice pach. Kontroluj oddech i stan świadomości do przyjazdu pomocy.
Przy łagodnym wychłodzeniu osoba przytomna, która logicznie odpowiada i nadal drży, może otrzymać ciepły, słodki napój. Nie podawaj niczego doustnie osobie sennej, zdezorientowanej lub nieprzytomnej, ponieważ może się zakrztusić. W przypadku utraty przytomności sprawdzaj oddech i postępuj zgodnie z poleceniami dyspozytora. Jeśli nie ma prawidłowego oddechu, rozpocznij RKO.
Nie masuj, nie pocieraj i nie rozgrzewaj gwałtownie kończyn. Intensywne poruszanie wychłodzonym ciałem może spowodować napływ zimnej krwi z kończyn do centralnych części układu krążenia. Zjawisko pogłębiania wychłodzenia po rozpoczęciu ogrzewania nazywa się afterdrop. Może ono nasilić zaburzenia rytmu serca, a w ciężkiej hipotermii doprowadzić do zatrzymania krążenia. Gwałtowne ogrzewanie, gorąca kąpiel i bezpośrednie przykładanie bardzo gorących przedmiotów również zwiększają ryzyko powikłań i oparzeń.
Alkohol nie rozgrzewa organizmu. Rozszerza naczynia krwionośne, przez co ciepło szybciej ucieka z głębi ciała do skóry i otoczenia. Pogarsza też ocenę sytuacji i może opóźnić wezwanie pomocy. Nie podawaj go osobie wychłodzonej, nawet jeśli twierdzi, że chwilowo czuje się cieplej.
Trzy zasady, które trzeba zapamiętać
Przed wyjściem i podczas marszu kieruj się trzema prostymi regułami:
- Sucha odzież – chroń ją przed potem, deszczem i śniegiem, a zapas pakuj szczelnie.
- Zarządzanie energią – reguluj tempo, jedz i pij, zdejmuj warstwę przed wysiłkiem oraz zakładaj ją przed postojem.
- Wczesna reakcja – dreszcze, niezgrabność, senność lub dezorientacja oznaczają konieczność przerwania planu i rozpoczęcia ogrzewania.
Przy zaniku drżeń, zaburzeniach świadomości, utracie przytomności lub spowolnionym oddechu nie kontynuuj samodzielnej wyprawy. Wezwij pomoc, ogranicz poruszanie poszkodowanego i zapobiegaj dalszej utracie ciepła.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje szkolenia z pierwszej pomocy ani oceny medycznej. W sytuacji zagrożenia życia zadzwoń pod 112 i wykonuj polecenia dyspozytora.
