Wallenrodyzm – co to jest i na czym polega ta postawa?

Wallenrodyzm to postawa polegająca na pozorowaniu współpracy z wrogiem, by prowadzić przeciw niemu walkę za pomocą podstępu i zdrady, uzasadnianą nadrzędną, patriotyczną ideą. Pojęcie to wywodzi się bezpośrednio z kreacji literackiej Adama Mickiewicza. Dowiedz się, skąd wzięła się ta kontrowersyjna moralnie koncepcja i jak ewoluowała na przestrzeni lat.

Czym jest wallenrodyzm i skąd pochodzi to pojęcie?

U podstaw wallenrodyzmu leży przekonanie, że szlachetny cel – najczęściej obrona zniewolonej ojczyzny – usprawiedliwia stosowanie metod głęboko niemoralnych. Model ten sformułowano na kanwie dzieła, które stało się jednym z fundamentów polskiego romantyzmu. Jego istotą jest działanie skryte, podjęte sercem wroga, przy jednoczesnym zachowaniu lojalności wobec własnego narodu.

Termin ukształtował się po publikacji powieści poetyckiej „Konrad Wallenrod” z 1828 roku. Mickiewicz, tworząc go, dał wyraz rozterkom Polaków żyjących pod zaborami, dla których jawny, honorowy bunt był skazany na klęskę. Nowatorstwo pomysłu polegało na tym, że autor połączył wzniosły patriotyzm z postępowaniem jawnie kolidującym z etosem rycerskim, które w powszechnej opinii uchodziło za hańbiące.

W myśl tej zasady postępowanie obrońcy sprawy narodowej przybiera formę „sposobu postępowania polegającego na pozorowaniu współpracy z wrogiem”.

Samo słowo spopularyzowało się stosunkowo błyskawicznie i było używane już za życia wieszcza. Nikołaj Nowosilcow, wysoki carski urzędnik, już w roku wydania utworu alarmował przed niebezpiecznym wpływem fabuły na nastroje społeczne. W ten sposób postać literacka błyskawicznie przestała być wyłącznie bohaterem papierowym, stając się realnym punktem odniesienia w dyskusji o dopuszczalnych formach walki o wolność.

Jakie są źródła i cechy charakterystyczne tej kreacji?

Mickiewicz budując postać, sięgał po inspiracje z prozy historycznej i utworów takich autorów jak Walter Scott czy Torquato Tasso. Prototypem dla głównego bohatera stał się autentyczny Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego – Konrad von Wallenrode. Historyczny szkielet został jednak wypełniony zupełnie nową treścią psychologiczną, gdzie motywacje narodowowyzwoleńcze skonfrontowano z etyką indywidualną.

Konrad Wallenrod to Litwin porwany w dzieciństwie, który wychowany przez Krzyżaków, nigdy nie porzucił miłości do swego kraju. Aby doprowadzić do upadku potężnego zakonu, piął się po szczeblach hierarchii, aż sięgnął po godność Wielkiego Mistrza. W kulminacyjnym momencie z premedytacją poprowadził podległe mu wojska do katastrofy, czym przypieczętował swój sukces militarny i osobistą tragedię.

W czym przejawia się związek z bohaterem bajronicznym?

Kreację tę bardzo wyraźnie sytuuje się w obrębie wzorca bohatera bajronicznego. Łączy ich przede wszystkim indywidualizm i samotność działania, poczucie wyższości, dumne odrzucenie świata, burzliwa, niejasna przeszłość oraz głęboki tragizm. Tak jak Giaur Byrona, Wallenrod zmuszony jest przekroczyć nieprzekraczalne dotąd granice moralne, co staje się źródłem nieodwracalnego cierpienia.

Jednak w przeciwieństwie do klasycznego bajronisty, motorem jego działań nie jest wyłącznie zemsta czy osobisty bunt przeciwko konwenansom. Podłożem podejmowanych czynów jest bezwarunkowe poświęcenie dla zbiorowości. Dzięki temu polski wariant bohatera mrocznego, targanego namiętnościami, otrzymał silnie społeczne i polityczne umocowanie.

Na czym polega wewnętrzne rozdarcie moralne?

Aby osiągnąć zamierzony cel, postać ta musi posługiwać się podstępem i zdradą. Lawiruje między lojalnością wobec swoich a koniecznością nieustannego okłamywania wroga, który darzy go zaufaniem i honorami. To fundamentalne pęknięcie etyczne odróżnia ją od innych herosów – tu wewnętrzne sprzeczności moralne wypływają nie z młodzieńczej burzy uczuć, ale z dojrzałej, chłodnej kalkulacji i pełnej świadomości własnej hańby.

Bohater przez cały czas zdaje sobie sprawę, że droga, którą kroczy jest w oczywisty sposób niegodna. Doskonale wie, że jego nazwisko może zostać naznaczone piętnem kolaboranta, podczas gdy w ukryciu będzie realizował powinności patriotyczne. To rozdarcie między imperatywem narodowym a osobistym honorem stanowi oś konstrukcyjną całego utworu i jest kluczem do zrozumienia jego tragizmu.

Jak odnoszono się do wallenrodyzmu na przestrzeni lat?

Recepcja postawy od samego początku była skrajnie niejednolita. Dla spiskowców przygotowujących się do wybuchu powstania listopadowego lektura poematu stanowiła silny impuls do działania w konspiracji. Model patrioty walczącego w ukryciu, dla którego odzyskanie wolności jest ważniejsze niż czystość sumienia, okazał się dla nich atrakcyjną legitymizacją planowanych wystąpień rewolucyjnych.

Z drugiej strony pojawiły się głosy ostrej krytyki, które interpretowały utwór bardzo dosłownie. Autorom tym zarzucano, że de facto gloryfikuje zwykłą zdradę i przedkłada ideę zemsty nad chrześcijańską miłość. W tej grupie znajdowali się m.in. Władysław Gołembiowski, Wojciech Cybulski czy Iwan Franko. Z kolei obrońcy koncepcji, jak Adam Bełcikowski czy Józef Tretiak, argumentowali, że czyny nie płyną z nienawiści, a z całkowitego oddania się idei.

Dlaczego postać ta wywoływała tak skrajne emocje?

Wallenrodyzm wymusza konfrontację z pytaniem, czy rację mieli ci, którzy twierdzili, że przekonanie o usprawiedliwieniu czynów ideą bywa zbyt wygodną wymówką. Poddając się jego logice, można usprawiedliwić największe podłości, tłumacząc je „wyższą koniecznością”. To dlatego krytycy widzieli w nim moralną pułapkę, która zamiast wzmacniać ojczyznę, może prowadzić do relatywizacji etycznej.

Wywodzące się z niego działania hańbiące są o tyle niebezpieczne dla jednostki, że stopniowo nadwyrężają jej tożsamość. Sam protagonista literacki przegrywa życie osobiste, miłość i wewnętrzny spokój, a jego spektakularny wyczyn wojskowy wieńczy samobójcza śmierć. Przestroga ta była odczytywana przez wielu, ale przez innych ignorowana na rzecz podziwu dla skuteczności spisku.

Jak idea ta odżyła w literaturze krajów bloku wschodniego?

Motyw powrócił ze zdwojoną siłą w okresie PRL-u , ponieważ doskonale oddawał dylematy jednostki żyjącej w systemie totalitarnym. Wielu obywateli wewnętrznie odrzucało komunizm, jednak zewnętrznie dostosowywało się do reguł, wierząc, że w ten sposób można coś „ugrać” dla siebie lub dla dobra ogółu. W literaturze zjawisko to znakomicie oddały następujące utwory:

• Tadeusz Konwicki w „Małej apokalipsie”,
• Leopold Tyrmand wprowadzając tytułową postać w powieści „Filip”,
• Władysław Lech Terlecki w pentalogii o powstaniu styczniowym,
• Janusz Krasiński w wydanym w 1980 roku „Synu Wallenroda”, opowiadającym historię Stanisława Schwallenberga.

W kulturze masowej echa tej postawy pobrzmiewały też w przygodach serialowego kapitana Klossa czy w reportażowych opisach działań „komornika polskiej podziemnej sprawiedliwości” z „Świętego szalbierstwa” Ryszarda Wójcika. Nawet wcześniejsze biografie, takie jak losy Alojzego Twardeckiego z jego „Szkoły jaszczurów”, wpisywały się w schemat niejednoznacznego moralnie bohatera. Poniższa tabela zbiera i porównuje wybrane realizacje motywu, ukazując skalę jego oddziaływania od literatury wysokiej po popkulturę:

To pokazuje, że konsekwencje czynów i ich ocena zależą od przyjętych definicji honoru i miłości do kraju. Współcześnie w debacie publicznej pojęcie – funkcjonujące również w rzadszym wariancie jako walenrodyzm – stosuje się czasem do opisania polityka, który oficjalnie deklaruje ugodę, by potajemnie realizować własną agendę. Pozostaje ono jednym z najbardziej wyrazistych przykładów, jak fikcja literacka potrafi ukształtować język opisu rzeczywistości społecznej.