W jakim celu powstała Armia Krajowa?

Armia Krajowa powstała przede wszystkim po to, aby scalić rozproszone polskie organizacje konspiracyjne w jedną, ogólnonarodową i ponadpartyjną siłę zbrojną podporządkowaną Rządowi RP na uchodźstwie. Jej zadaniem była walka o odzyskanie niepodległości, samoobrona ludności oraz przygotowanie podziemnej armii do powstania powszechnego przeciwko okupantowi.

Skąd wzięła się Armia Krajowa?

Armia Krajowa nie powstała od podstaw. Była kolejnym etapem organizowania polskiego podziemia wojskowego. Jej korzenie sięgały Służby Zwycięstwu Polski, utworzonej 27 września 1939 r. Następnie, w 1940 r., struktury te przekształcono w Związek Walki Zbrojnej. 14 lutego 1942 r. Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski wydał rozkaz o przekształceniu ZWZ w Armię Krajową.

Najważniejszym powodem tej decyzji była potrzeba ujednolicenia dowodzenia. W okupowanym kraju działało wiele organizacji wojskowych, często powiązanych z różnymi środowiskami politycznymi. Rozproszenie utrudniało planowanie, łączność i prowadzenie skoordynowanej walki. Akcja scaleniowa miała podporządkować ich działalność jednemu dowództwu, uznawanemu przez legalny Rząd RP w Londynie.

W założeniu AK miała być organizacją ogólnonarodową i ponadpartyjną. Do jej struktur włączano kolejne organizacje, a docelowo miała skupiać wszystkich Polaków gotowych walczyć z okupantami, niezależnie od przekonań politycznych. Proces ten nie przebiegał łatwo i nie został w pełni zakończony, ale do Armii Krajowej weszły oddziały około 200 organizacji wojskowych.

Sama zmiana nazwy również następowała stopniowo. Początkowo określenie „Armia Krajowa” nie było powszechnie używane w kraju. W konspiracji stosowano między innymi kryptonim PZP, czyli Polski Związek Powstańczy, oraz nazwę „Siły Zbrojne w Kraju”. Określenie „Armia Krajowa” zaczęło upowszechniać się dopiero w kolejnych latach okupacji, szczególnie w związku z przygotowaniami do akcji „Burza”.

Jakie były główne cele Armii Krajowej?

Utworzenie AK miało znaczenie organizacyjne, polityczne i wojskowe. Najważniejsze cele tej formacji obejmowały:

• Odzyskanie niepodległości – Armia Krajowa miała walczyć o odbudowę suwerennego państwa polskiego w granicach i przy legalnych władzach Rzeczypospolitej.
• Scalenie konspiracji – rozproszone oddziały miały zostać połączone pod jednym dowództwem, aby zwiększyć skuteczność działań.
• Przygotowanie powstania powszechnego – podziemna armia miała być gotowa do wystąpienia zbrojnego w chwili militarnego załamania Niemiec.
• Podporządkowanie Naczelnemu Wodzowi – Komendant Główny AK działał w strukturze Polskich Sił Zbrojnych i podlegał Naczelnemu Wodzowi oraz Rządowi RP na uchodźstwie.
• Samoobrona ludności – organizacja miała chronić społeczeństwo przed represjami okupantów i wspierać je w warunkach terroru.

Powstanie powszechne było celem długofalowym, ale nie oznaczało, że AK miała przez cały czas czekać bezczynnie. Codzienna działalność podziemia służyła osłabianiu okupanta, szkoleniu kadr, zdobywaniu informacji i przygotowaniu sił do przyszłych działań otwartych.

W jaki sposób AK realizowała swoje cele?

Armia Krajowa łączyła działalność wojskową, wywiadowczą, organizacyjną i propagandową. Poszczególne działania były środkami prowadzącymi do strategicznego celu, czyli odzyskania niepodległości:

• Sabotaż – uszkadzano transport, produkcję i infrastrukturę wykorzystywaną przez niemiecką machinę wojenną.
• Dywersja i walka zbrojna – oddziały Kedywu oraz formacje partyzanckie przeprowadzały akcje bojowe, likwidacyjne i odwetowe przeciwko aparatowi okupacyjnemu.
• Wywiad i kontrwywiad – zbierano informacje o wojskach niemieckich, ich planach i zapleczu, a następnie przekazywano je polskim władzom oraz aliantom.
• Propaganda i wojna psychologiczna – wydawano prasę podziemną, podtrzymywano morale społeczeństwa i prowadzono akcję „N”, której celem było osłabianie morale Niemców oraz dezinformowanie przeciwnika.
• Pomoc ludności i organizacjom żydowskim – struktury podziemne udzielały pomocy cywilom, w tym żydowskim formacjom bojowym działającym w gettach.

Ważnym sprawdzianem planów AK była akcja „Burza”, rozpoczęta w 1944 r. Jej założeniem było wystąpienie przeciw wycofującym się Niemcom i ujawnienie polskich struktur wobec wkraczającej Armii Czerwonej. Powstanie Warszawskie stało się kulminacją wysiłku zbrojnego AK, ale nie było jedynym ani pierwotnym celem utworzenia tej organizacji.

Dlaczego Armia Krajowa miała podlegać rządowi w Londynie?

Podporządkowanie AK Rządowi RP na uchodźstwie miało potwierdzać, że konspiracyjna armia jest krajową częścią legalnych Polskich Sił Zbrojnych, a nie prywatną formacją jednej partii lub grupy politycznej. Przysięga składana przez żołnierzy odwoływała się do wierności Prezydentowi Rzeczypospolitej i rozkazom Naczelnego Wodza.

Takie rozwiązanie zapewniało jednolity system rozkazodawstwa, łączność z władzami państwowymi oraz możliwość koordynowania działań z aliantami. Miało też znaczenie polityczne – podkreślało ciągłość państwa polskiego mimo okupacji i istnienie jego legalnych struktur działających w kraju oraz poza jego granicami.

Znaczenie Armii Krajowej

Latem 1944 r. struktury Armii Krajowej liczyły około 390–400 tys. zaprzysiężonych żołnierzy. Organizacja posiadała rozbudowane dowództwo, terenową sieć konspiracyjną, własny wywiad, szkolenie, łączność i piony dywersyjne. Z tego powodu jest uznawana za jedno z najlepiej zorganizowanych podziemnych wojsk okupowanej Europy.

Odpowiedź na pytanie, w jakim celu powstała Armia Krajowa, sprowadza się więc do połączenia trzech zadań: scalenia polskiego podziemia, prowadzenia walki o niepodległość oraz przygotowania sił zbrojnych do powstania powszechnego. Była nie tylko organizacją bojową, lecz także wojskowym elementem Polskiego Państwa Podziemnego.