Siły zbrojne – co to jest i jakie pełnią funkcje?

Siły Zbrojne RP to zhierarchizowana, umundurowana formacja uzbrojona, która stanowi wyodrębnioną organizacyjnie część systemu obronnego państwa. Ich podstawowym zadaniem jest ochrona niepodległości Polski, niepodzielności jej terytorium oraz bezpieczeństwa i nienaruszalności granic. Działają na podstawie Konstytucji RP i Ustawy o obronie Ojczyzny, zachowują neutralność polityczną oraz podlegają cywilnej i demokratycznej kontroli.

Czym są Siły Zbrojne RP?

Definicję Sił Zbrojnych zawiera art. 11 Ustawy o obronie Ojczyzny. Wojsko jest w niej określone jako formacja zhierarchizowana, umundurowana i uzbrojona, organizacyjnie wyodrębniona z systemu obronnego państwa. Oznacza to, że ma własną strukturę, zasady podległości, organy dowodzenia oraz ustawowo określone kompetencje.

Najważniejsze zadania wynikają z art. 26 Konstytucji RP. Siły Zbrojne służą ochronie niepodległości państwa i niepodzielności jego terytorium, a także zapewniają bezpieczeństwo i nienaruszalność granic. Nie są formacją polityczną. Konstytucja wymaga od nich neutralności w sprawach politycznych i poddania cywilnej, demokratycznej kontroli.

W praktyce oznacza to, że wojsko wykonuje zadania określone przez prawo i podporządkowane organom władzy cywilnej. Jego rola nie ogranicza się do prowadzenia działań bojowych. Siły Zbrojne utrzymują gotowość do działania w czasie pokoju, kryzysu i wojny.

Jakie funkcje pełnią Siły Zbrojne?

Misje Sił Zbrojnych można podzielić na trzy główne obszary. Obejmują one obronę państwa, udział w działaniach międzynarodowych oraz wsparcie bezpieczeństwa wewnętrznego i społeczeństwa.

Do podstawowych misji wojska należą:

• Obrona państwa – utrzymywanie zdolności do przeciwstawienia się agresji, ochrony granic i prowadzenia operacji obronnej na terytorium Polski lub poza nim w ramach zobowiązań sojuszniczych.
• Działania sojusznicze i stabilizacyjne – udział w operacjach NATO, Unii Europejskiej, Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz innych działaniach wynikających z umów międzynarodowych.
• Wsparcie bezpieczeństwa wewnętrznego – ochrona przestrzeni powietrznej, wsparcie ochrony granicy i wód terytorialnych oraz prowadzenie rozpoznania.
• Pomoc społeczeństwu – udział w reagowaniu na klęski żywiołowe, akcjach poszukiwawczych i ratowniczych oraz usuwaniu skutków zagrożeń.

Ustawa o obronie Ojczyzny wskazuje także zadania szczegółowe. Wojsko może uczestniczyć w działaniach antyterrorystycznych, ochronie mienia, monitorowaniu skażeń promieniotwórczych, chemicznych i biologicznych, a także w oczyszczaniu terenu z materiałów wybuchowych i innych niebezpiecznych przedmiotów pochodzenia wojskowego.

Ważnym obszarem jest ochrona i obrona cyberprzestrzeni. Wojska Obrony Cyberprzestrzeni zabezpieczają zasoby istotne dla Sił Zbrojnych, wspierają operacje wojskowe i prowadzą działania w środowisku cyfrowym.

Z jakich rodzajów składają się Siły Zbrojne RP?

Ustawa o obronie Ojczyzny wymienia pięć rodzajów Sił Zbrojnych. Każdy z nich ma odmienny zakres zadań, choć w czasie operacji rodzaje wojsk współdziałają ze sobą jako połączone siły.

W skład Sił Zbrojnych wchodzą także Żandarmeria Wojskowa jako wyodrębniona i wyspecjalizowana służba oraz Wojska Obrony Cyberprzestrzeni jako specjalistyczny komponent. W razie ogłoszenia powszechnej lub częściowej mobilizacji, a także w czasie wojny, Służba Kontrwywiadu Wojskowego i Służba Wywiadu Wojskowego stają się z mocy prawa częścią Sił Zbrojnych.

Ze względu na charakter zadań wojsko dzieli się również na wojska operacyjne i wojska wsparcia. Wojska operacyjne są przygotowane do prowadzenia działań połączonych w kraju i poza jego granicami. Wojska wsparcia wykonują zadania obronne głównie na terytorium Polski, zapewniają zabezpieczenie działań i współpracują z pozamilitarnymi elementami systemu obronnego państwa.

Kto dowodzi Siłami Zbrojnymi?

Zwierzchnikiem Sił Zbrojnych jest Prezydent RP. Zwierzchnictwo to nie oznacza jednak bieżącego dowodzenia wszystkimi jednostkami. Ogólne kierownictwo nad Siłami Zbrojnymi sprawuje Minister Obrony Narodowej, który wykonuje swoje zadania przy pomocy Ministerstwa Obrony Narodowej i podległych struktur.

W systemie dowodzenia ważną funkcję pełni Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Odpowiada między innymi za planowanie strategicznego użycia Sił Zbrojnych, przygotowanie wojska do obrony państwa, utrzymanie gotowości mobilizacyjnej i bojowej oraz określanie głównych kierunków działalności operacyjnej i szkoleniowej.

Podział kompetencji między najważniejsze organy dowodzenia obejmuje:

• Dowódca Generalny Rodzajów Sił Zbrojnych odpowiada za dowodzenie podległymi jednostkami, szkolenie, przygotowanie mobilizacyjne, logistykę i rozwój zdolności wojsk.
• Dowódca Operacyjny Rodzajów Sił Zbrojnych kieruje siłami wydzielonymi do operacji i odpowiada za dowodzenie operacyjne w sytuacji kryzysowej lub w czasie wojny.
• Dowódca Wojsk Obrony Terytorialnej dowodzi jednostkami WOT, organizuje ich szkolenie i użycie oraz koordynuje ich udział w reagowaniu kryzysowym i pomocy ludności.
• Dowódca Komponentu Wojsk Obrony Cyberprzestrzeni odpowiada za dowodzenie jednostkami cyberwojsk, ochronę infrastruktury i prowadzenie działań w cyberprzestrzeni.

Najprościej ująć różnicę między dwoma głównymi dowództwami tak: Dowództwo Generalne RSZ przygotowuje i szkoli wojsko, a Dowództwo Operacyjne RSZ kieruje siłami użytymi do konkretnych operacji. Taki podział rozdziela bieżące utrzymywanie zdolności od dowodzenia wojskami podczas działań.

W czasie wojny Siłami Zbrojnymi dowodzi Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych, mianowany przez Prezydenta RP na wniosek Prezesa Rady Ministrów. Szczegółowy sposób uruchomienia tego systemu wynika z przepisów dotyczących obrony państwa i organizacji dowodzenia.

Siły Zbrojne RP są więc nie tylko wojskiem przeznaczonym do odparcia agresji. To rozbudowana, hierarchiczna organizacja, która w ramach cywilnej kontroli przygotowuje państwo do obrony, uczestniczy w działaniach sojuszniczych i wspiera społeczeństwo w sytuacjach kryzysowych.