Polska Organizacja Wojskowa (POW) była tajną organizacją zbrojną utworzoną w sierpniu 1914 roku z inicjatywy Józefa Piłsudskiego. Najpierw prowadziła walkę konspiracyjną przeciwko Rosji, a po 1917 roku skierowała działania przeciw Niemcom i Austro-Węgrom. W listopadzie 1918 roku jej członkowie pomagali rozbrajać okupantów i przejmować władzę, stając się zarazem kadrą odradzającego się Wojska Polskiego.
Czym była Polska Organizacja Wojskowa i jak powstała?
POW powstała w Warszawie w sierpniu 1914 roku, po wybuchu I wojny światowej. Jej trzon tworzyli członkowie Związku Walki Czynnej i Polskich Drużyn Strzeleckich, których działania wojenne zastały na terenie Królestwa Polskiego. Organizacja działała początkowo bez nazwy, a określenie Polska Organizacja Wojskowa przyjęła w październiku 1914 roku.
Inicjatorem jej utworzenia i patronem ideowym był Józef Piłsudski. Pierwszym komendantem został Karol Rybasiewicz, którego w październiku zastąpił porucznik Tadeusz Żuliński, oddelegowany przez Piłsudskiego z I Brygady Legionów. POW miała być zapleczem dla polskiego ruchu niepodległościowego działającym na ziemiach kontrolowanych przez Rosję. Jej zadaniem było szkolenie przyszłych żołnierzy, zdobywanie informacji oraz przygotowanie społeczeństwa do walki o własne państwo.
Cele i metody działania POW
W pierwszym okresie, przypadającym na lata 1914–1915, głównym przeciwnikiem POW była Rosja. Organizacja uzupełniała działalność Legionów Polskich, ale zachowywała własną, konspiracyjną strukturę. Po wycofaniu wojsk rosyjskich z Królestwa Polskiego nie została rozwiązana. Przeciwnie, Piłsudski skierował do niej kolejnych oficerów, aby rozbudować kadry i przygotować je do następnego etapu walki.
Na terenach zajętych przez państwa centralne POW początkowo ograniczyła działania dywersyjne i skupiła się na szkoleniu oraz rekrutacji. Sytuacja zmieniła się po rewolucji lutowej w Rosji w 1917 roku. Rosja przestała być wówczas bezpośrednim przeciwnikiem na ziemiach polskich, a główną przeszkodą w uzyskaniu pełnej niepodległości stały się Niemcy i Austro-Węgry. Po kryzysie przysięgowym w Legionach Piłsudski został aresztowany, a POW ponownie zeszła do głębokiej konspiracji.
Najważniejsze metody działania organizacji obejmowały:
- Szkolenie wojskowe – przygotowywanie członków do służby, dowodzenia i walki w przyszłej armii polskiej.
- Działania wywiadowcze – zbieranie informacji o rozmieszczeniu wojsk, uzbrojeniu, magazynach i planach okupantów.
- Dywersję – niszczenie torów kolejowych, mostów, linii telefonicznych i telegraficznych oraz zakłócanie transportu wojskowego.
- Akcje zbrojne – ataki na posterunki, patrole, urzędy i osoby współpracujące z władzami okupacyjnymi.
Ważną rolę odgrywały także kobiety działające w sekcjach wywiadowczych, kolporterskich, sanitarnych i zaopatrzeniowych. Dzięki temu POW nie była wyłącznie organizacją bojową, lecz rozbudowaną siecią konspiracyjną.
Struktura i dowodzenie
Organem kierującym POW była Komenda Naczelna podporządkowana Józefowi Piłsudskiemu. Organizację dzielono na okręgi, obwody i komendy miejscowe. W miarę rozwoju obejmowała ona kolejne obszary ziem polskich, a w 1917 roku liczyła kilkanaście okręgów i około kilkunastu tysięcy członków.
Po aresztowaniu Piłsudskiego i represjach wobec działaczy POW w 1917 roku zmieniono model kierowania organizacją. Najważniejsze decyzje podejmował Konwent Organizacji A, piętnastoosobowy organ skupiający przedstawicieli obozu niepodległościowego. Komendantem Głównym został pułkownik Edward Rydz-Śmigły. Podległa mu Komenda Główna nadzorowała cztery Komendy Naczelne z siedzibami w Warszawie, Krakowie, Kijowie i Lublinie.
| Okres | Główny organ lub dowódca | Charakterystyka działalności |
|---|---|---|
| 1914–1915 | Karol Rybasiewicz, następnie Tadeusz Żuliński | Budowa konspiracji i walka z Rosją, szkolenie oraz wywiad |
| 1915–1917 | Michał Żymierski, następnie Tadeusz Kasprzycki | Rozbudowa struktur pod okupacją państw centralnych, rekrutacja i praca wojskowa |
| 1917–1918 | Edward Rydz-Śmigły i Konwent Organizacji A | Konspiracja antyniemiecka i antyaustriacka, dywersja oraz przygotowanie do przejęcia władzy |
Rola POW w odzyskaniu niepodległości
W 1918 roku POW przekształciła się w gotową do działania sieć zbrojną. Jej członkowie prowadzili akcje przeciwko niemieckim i austriackim władzom okupacyjnym, zdobywali broń i fundusze oraz utrudniali przemieszczanie wojsk. Latem i jesienią działania dywersyjne wyraźnie się nasiliły.
Jedną z najbardziej znanych operacji była tak zwana krwawa środa z 16 października 1918 roku. Warszawska Komenda Naczelna skoordynowała wówczas ataki na niemieckie patrole i posterunki policji. POW przeprowadzała także akcje na terenach okupacji austriackiej, w tym napad na pociąg pod Bąkowcem, którego celem było zdobycie środków potrzebnych do dalszej działalności.
Załamanie państw centralnych stworzyło warunki do otwartego wystąpienia. Peowiacy wspierali przejmowanie władzy w Krakowie przez Polską Komisję Likwidacyjną, osłaniali powstający w Lublinie Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej oraz uczestniczyli w rozbrajaniu oddziałów austro-węgierskich i niemieckich.
Od 10 listopada 1918 roku rozpoczęło się masowe rozbrajanie niemieckich garnizonów na terenie Królestwa Polskiego. Nie wszędzie przebiegało ono bez walk. W Międzyrzecu Podlaskim zginęło 19 peowiaków i 26 cywilów, a wielu uczestników zostało rannych. Mimo strat akcja pozwoliła szybko ograniczyć kontrolę okupanta i stworzyć warunki do przejęcia administracji przez polskie władze.
Znaczenie POW nie polegało wyłącznie na pojedynczych akcjach bojowych. Organizacja dysponowała siecią ludzi, lokalnymi komendami, doświadczeniem konspiracyjnym i przygotowanymi kadrami. W listopadzie 1918 roku mogła więc szybko zmobilizować około 20 tysięcy osób na wyzwolonych terenach. Łącznie przez jej szeregi przeszło około 50 tysięcy ludzi.
Co stało się z POW po odzyskaniu niepodległości?
Po przejęciu władzy i rozpoczęciu budowy państwa polskiego dalsze istnienie tajnej organizacji nie było już potrzebne w dotychczasowej formie. POW została formalnie rozwiązana w listopadzie 1918 roku, a w grudniu jej członkowie weszli w skład powstającego Wojska Polskiego. Peowiacy stali się kadrą wielu jednostek, w tym pułków piechoty, oraz wykorzystali doświadczenie zdobyte w konspiracji podczas kolejnych walk o granice.
Dziedzictwo POW obejmuje więc nie tylko udział w rozbrajaniu okupantów, lecz także stworzenie zaplecza kadrowego i organizacyjnego dla odrodzonej armii. Jej historia pokazuje przejście od konspiracji antyrosyjskiej w 1914 roku do skoordynowanej walki przeciw państwom centralnym w przededniu niepodległości.
