Karabin Henry – historia, dane techniczne, zastosowanie

Określenie „karabin Henry” może oznaczać dwie różne konstrukcje. Najczęściej chodzi o współczesne amerykańskie karabiny dźwigniowe firmy Henry Repeating Arms albo o historyczny brytyjski karabin wojskowy Martini-Henry. Nie łączy ich mechanizm działania ani producent.

Skąd bierze się niejednoznaczność nazwy?

Henry Repeating Arms to współczesna amerykańska marka kojarzona przede wszystkim z karabinami powtarzalnymi z mechanizmem dźwigniowym. Produkuje broń sportową, rekreacyjną i specjalistyczne konstrukcje, takie jak Survival Rifle AR-7.

Martini-Henry był natomiast brytyjskim karabinem wojskowym przyjętym do uzbrojenia w drugiej połowie XIX wieku. Wykorzystywał zamek z opadającym blokiem, czyli mechanizm falling-block, a nie dźwigniowy system przeładowania typowy dla współczesnych karabinów Henry.

Uwaga ekspercka: „Henry” jest nazwiskiem występującym w historii konstrukcji broni. Zbieżność nazwy nie oznacza, że Henry Repeating Arms produkowało Martini-Henry ani że współczesne karabiny tej marki są rozwinięciem brytyjskiego karabinu wojskowego.

Henry Repeating Arms – współczesne karabiny

Henry Repeating Arms koncentruje się na konstrukcjach nawiązujących do amerykańskiej tradycji karabinów z mechanizmem dźwigniowym. Po przeładowaniu dźwignią umieszczoną pod komorą nabojową strzelec usuwa łuskę, napina mechanizm i wprowadza kolejny nabój. Taki układ odróżnia te karabiny od jednostrzałowego Martini-Henry.

W ofercie marki znajdują się zarówno klasyczne modele sportowe, jak Big Boy i Golden Boy, jak i nowsze warianty Lever Action X. W zależności od modelu broń może być przystosowana do różnych nabojów, między innymi .22 rimfire, .357 Magnum, .38 Special, .30-30 Winchester czy .45-70 Government.

Osobną kategorię stanowi Henry Survival Rifle AR-7. To samopowtarzalny karabinek bocznego zapłonu zasilany nabojem .22 LR. Jego najważniejszą cechą jest możliwość rozłożenia i przechowywania głównych elementów w wodoodpornej kolbie.

Współczesne karabiny Henry są wybierane głównie ze względu na:

• Mechanizm dźwigniowy – pozwala na szybkie powtarzanie strzałów bez odrywania karabinu od ramienia.
• Amerykańskie wzornictwo – konstrukcje nawiązują do tradycji broni pogranicza i strzelectwa sportowego.
• Różnorodność modeli – obejmuje karabiny rekreacyjne, sportowe oraz warianty przeznaczone do przenoszenia i przechowywania w ograniczonej przestrzeni.
• Model AR-7 – lekki karabinek .22 LR o masie około 1,75 kg, z lufą długości 16,25 cala i magazynkiem mieszczącym 8 nabojów.

W wynikach wyszukiwania może pojawić się także Henry 1860 produkowany przez włoską firmę A. Uberti. Jest to historyczna replika lub stylizowana konstrukcja w układzie dźwigniowym, a nie Martini-Henry. Przykładowe egzemplarze tego typu mogą mieć kaliber .44-40 Winchester, lufę długości 47 cm i magazynek na 13 nabojów.

Martini-Henry – historia brytyjskiego karabinu wojskowego

Martini-Henry powstał w okresie przechodzenia armii europejskich z karabinów odprzodowych na broń ładowaną od tyłu, wykorzystującą naboje scalone. Brytyjczycy potrzebowali konstrukcji prostszej i szybszej w obsłudze niż starsze karabiny Enfield. Po serii prób wybrano połączenie lufy opracowanej w systemie Henry’ego z zamkiem zaprojektowanym przez Friedricha von Martiniego.

Karabin przyjęto do uzbrojenia około 1870 roku, a produkcja ruszyła w 1871 roku. Głównym zakładem wytwarzającym broń była Royal Small Arms Factory w Enfield. Później zamówienia realizowały także prywatne przedsiębiorstwa, między innymi Birmingham Small Arms and Metals Company oraz London Small Arms Company.

Zamek Martini-Henry miał opadający blok. Dźwignia umieszczona pod kabłąkiem spustowym opuszczała blok, otwierając dostęp do komory. Po włożeniu naboju podniesienie dźwigni zamykało komorę i ryglowało lufę. Taka konstrukcja była jednostrzałowa, ale prosta, wytrzymała i stosunkowo łatwa w obsłudze.

Karabin zasłynął podczas brytyjskich kampanii kolonialnych. Używano go między innymi w wojnie brytyjsko-zuluskiej, drugiej wojnie afgańskiej i wojnie mahdystów w Sudanie. Szczególne miejsce w historii zajmują bitwy pod Isandlwaną i podczas obrony Rorke’s Drift w 1879 roku. W Rorke’s Drift zdyscyplinowany ogień niewielkiego oddziału wyposażonego w Martini-Henry pomógł odeprzeć wielokrotnie liczniejszego przeciwnika.

Skuteczność karabinu wynikała z połączenia dużej energii pocisku, prostoty zamka i możliwości szybkiego oddawania kolejnych strzałów jak na broń jednostrzałową. Ograniczeniem pozostawały problemy z amunicją, szczególnie z mosiężnymi łuskami, które w wysokiej temperaturze mogły zakleszczać się w komorze.

Dane techniczne Martini-Henry

Parametry zależały od wersji, jednak standardowy karabin wojskowy miał w przybliżeniu następujące cechy:

Nabój .577/.450 Martini-Henry wykorzystywał ciężki pocisk ołowiany i proch czarny. W późniejszym okresie powstawały także wersje przystosowane do innych nabojów, w tym .303 British. Odmiany Martini-Henry obejmowały między innymi Mark I, Mark II, Mark III i Mark IV, a także krótsze karabinki dla artylerii i kawalerii.

Od końca lat 80. XIX wieku Martini-Henry stopniowo zastępował karabin powtarzalny Lee-Metford, zasilany nabojem .303 British. Nie zakończyło to od razu jego służby. Starsze egzemplarze pozostały w jednostkach kolonialnych, pomocniczych i policyjnych, a część przebudowano do innych standardów amunicji.

Henry Repeating Arms a Martini-Henry – najważniejsze różnice

Poniższe zestawienie pokazuje, dlaczego tych nazw nie należy traktować jako określeń tej samej broni:

Najważniejsze rozróżnienie jest proste: współczesny Henry to przede wszystkim marka kojarzona z karabinami dźwigniowymi, natomiast Martini-Henry to brytyjski karabin wojskowy z zamkiem z opadającym blokiem. Wspólne nazwisko wynika z historii nazewnictwa, nie ze wspólnego pochodzenia konstrukcji.