Wojna Iran-Irak – o co chodzi w tym konflikcie?

Wojna Iran–Irak była konfliktem między dwoma państwami regionu, trwającym od 22 września 1980 do 20 sierpnia 1988 roku. Irak Saddama Husajna zaatakował Iran, licząc na szybkie zwycięstwo, zdobycie spornych terenów i umocnienie swojej pozycji w Zatoce Perskiej. Wojna zakończyła się bez wyraźnego zwycięzcy, ogromnymi stratami i zniszczeniami. Nie należy mylić jej z późniejszą wojną w Zatoce Perskiej ani ze współczesnymi napięciami między Iranem a USA.

Dlaczego wybuchła wojna Iran–Irak?

Bezpośrednim tłem konfliktu była rywalizacja o dominację w Zatoce Perskiej. Irak był państwem arabskim, natomiast Iran – perskim. Oba kraje różniły się także ustrojem, układem społecznym i religijnym. W Iranie większość stanowią szyici, a rządzący Irakiem sunnicka elita Baas kontrolowała państwo, w którym dużą część ludności również stanowili szyici.

Przełom nastąpił w 1979 roku. W Iranie obalono szacha Mohammada Rezę Pahlawiego, a władzę przejął ajatollah Ruhollah Chomeini. Rewolucja islamska stworzyła państwo wrogie wobec Stanów Zjednoczonych i monarchii regionu. Irańskie władze próbowały też oddziaływać na szyickie społeczności w innych krajach, co niepokoiło Saddama Husajna.

Iracki przywódca uznał, że rewolucyjny Iran jest osłabiony wewnętrznymi czystkami i reorganizacją armii. Liczył na krótką kampanię, która pozwoli odzyskać sporne terytoria, przejąć kontrolę nad ważnymi obszarami naftowymi i uczynić Irak głównym mocarstwem arabskim nad Zatoką Perską.

Najważniejsze przyczyny wojny można ująć w kilku punktach:

• Spór o Szatt-el-Arab – strategiczny szlak wodny powstały z połączenia Tygrysu i Eufratu, prowadzący do Zatoki Perskiej. Irak uważał, że wcześniejsze ustalenia graniczne ograniczają jego dostęp do morza.
• Ambicje Saddama Husajna – przywódca Iraku chciał rozszerzyć wpływy swojego państwa i wykorzystać osłabienie Iranu po rewolucji.
• Obawa przed eksportem rewolucji – Bagdad obawiał się, że irańska ideologia pobudzi irackich szyitów i Kurdów do wystąpień przeciwko rządowi.
• Rywalizacja o ropę i wpływy – południowy Irak oraz irański Chuzestan miały duże znaczenie gospodarcze i strategiczne.

17 września 1980 roku Saddam Husajn ogłosił nieważność porozumienia algierskiego z 1975 roku. Pięć dni później armia iracka rozpoczęła inwazję na Iran.

Jak przebiegała wojna?

Początkowo Irak zaatakował na kilku kierunkach, głównie na południu, gdzie znajdowały się miasta Chorramszahr i Abadan oraz ważne instalacje naftowe. Wojska Husajna zajęły pas przygranicznych terenów, ale nie zdołały przejąć najważniejszych ośrodków oporu.

Iracki plan wojny błyskawicznej szybko się załamał. Irańczycy, mimo chaosu w regularnej armii, wykorzystali mobilizację społeczną, Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej oraz oddziały Basidż. Obrona Chorramszahr i Abadanu spowolniła natarcie, a w 1981 roku Iran rozpoczął kontrofensywy.

W 1982 roku siły irańskie odzyskały większość okupowanych obszarów, w tym Chorramszahr. Irak wycofał się z propozycją zawieszenia broni, lecz Iran odrzucił ją, żądając między innymi usunięcia Saddama Husajna i wypłaty reparacji. Od tego momentu konflikt przestał być dla Bagdadu walką o szybkie zdobycze terytorialne, a stał się walką o przetrwanie reżimu.

Po 1982 roku wojna weszła w fazę wyniszczającej wojny pozycyjnej. Front przebiegał głównie przez podmokłe tereny południowego Iraku i zachodniego Iranu. Obie strony przeprowadzały wielkie ofensywy, często bez trwałych zdobyczy. Iran próbował zagrozić Basrze, a Irak korzystał z przewagi w ciężkim uzbrojeniu i dostaw zagranicznych.

Konflikt miał także wyjątkowo brutalny charakter. Irak używał broni chemicznej, w tym iperytu, przeciwko irańskim żołnierzom, a także ludności cywilnej. Jednym z najbardziej znanych przykładów była masakra w kurdyjskim Halabdży w 1988 roku. Iran wykorzystywał natomiast masowe fale piechoty i młodych ochotników Basidż, co prowadziło do ogromnych strat.

W końcowej fazie wojny Irak odzyskał część utraconych pozycji, między innymi dzięki większej sile ognia i wsparciu logistycznemu innych państw. Iran, wyczerpany gospodarczo i militarnie, zaakceptował rezolucję Rady Bezpieczeństwa ONZ. Zawieszenie broni weszło w życie 20 sierpnia 1988 roku.

Jakie były skutki wojny?

Żadna ze stron nie osiągnęła celu, który uzasadniał rozpoczęcie wojny. Granica w dużej mierze wróciła do stanu sprzed konfliktu, a Irak nie zdobył trwałej przewagi nad Iranem. Szacunki liczby ofiar są różne, ponieważ nie istnieje pełny i jednolity bilans. Najczęściej mówi się o około milionie zabitych i rannych, choć dokładna liczba pozostaje przedmiotem sporów.

Najważniejsze konsekwencje konfliktu obejmowały:

• Ogromne straty ludzkie – zginęli żołnierze i cywile, a setki tysięcy osób odniosły rany lub zostały wysiedlone.
• Zniszczenie gospodarki – walki uszkodziły miasta, rafinerie, pola naftowe, drogi i porty. Oba państwa wyszły z wojny zadłużone.
• Utrwalenie władzy obu reżimów – Saddam Husajn przedstawił konflikt jako obronę Iraku, a władze Iranu jako walkę o przetrwanie rewolucji islamskiej.
• Wzrost napięć w Zatoce Perskiej – zadłużenie i ambicje Iraku przyczyniły się później do jego inwazji na Kuwejt w 1990 roku.
• Utrwalenie wrogości regionalnej – wojna wzmocniła podejrzliwość między Iranem, państwami arabskimi i Stanami Zjednoczonymi.

Konflikt pokazał także, że przewaga terytorialna, liczebna lub technologiczna nie gwarantuje szybkiego zwycięstwa. Irak nie zdołał pokonać większego sąsiada, a Iran mimo odzyskania własnego terytorium nie obalił Saddama Husajna ani nie narzucił Bagdadowi swoich warunków.

Wojna Iran–Irak a współczesne napięcia USA–Iran

Podobieństwo polega głównie na tym, że w obu przypadkach jednym z aktorów jest Iran. Sam konflikt ma jednak zupełnie inny charakter. Wojna z lat 1980–1988 była regularną wojną sąsiednich państw. Współczesne napięcia dotyczą przede wszystkim rywalizacji Iranu ze Stanami Zjednoczonymi i Izraelem, programu nuklearnego, sankcji, wpływów regionalnych oraz działalności ugrupowań sprzymierzonych z Teheranem.

Najkrócej: wojna Iran–Irak to historyczny konflikt z lat 1980–1988, rozpoczęty przez Irak w warunkach rywalizacji o terytorium i dominację w Zatoce Perskiej. Nie była to wojna Iranu ze Stanami Zjednoczonymi. Jej dziedzictwo nadal wpływa na politykę Bliskiego Wschodu, ale współczesne spory z udziałem USA mają inne przyczyny i innych głównych przeciwników.