Kompas ustawisz przez zgranie czerwonego końca igły magnetycznej ze strzałką orientacyjną, czyli tak zwanym „domkiem”. Trzymaj go poziomo i z dala od metalu, a następnie obracaj całym ciałem, nie tarczą. Ta prosta zasada, znana jako Red in the Shed, pozwala wyznaczyć azymut i utrzymać kierunek marszu.
Co trzymasz w dłoni?
Do nauki najlepiej nadaje się kompas płytkowy, nazywany też busolą. Ma przezroczystą podstawę, obrotową tarczę i elementy ułatwiające pracę z mapą. Zanim ruszysz w teren, poznaj funkcję najważniejszych części:
- Płytka bazowa – przezroczysta podstawa z krawędzią i podziałką, którą przykładasz do mapy.
- Igła magnetyczna – jej czerwony koniec wskazuje północ magnetyczną.
- Obrotowy pierścień – tarcza z podziałką od 0° do 360°, służąca do ustawiania azymutu.
- Strzałka orientacyjna – oznaczenie na tarczy, często nazywane „domkiem”, do którego wprowadzasz czerwony koniec igły.
- Strzałka kierunkowa – znajduje się na płytce i pokazuje kierunek marszu.
Azymut to kąt między kierunkiem północy a kierunkiem marszu, mierzony zgodnie z ruchem wskazówek zegara w zakresie od 0° do 360°. Północ to 0° lub 360°, wschód 90°, południe 180°, a zachód 270°.
Jak przygotować kompas?
Igła kompasu musi poruszać się swobodnie. Przed rozpoczęciem pomiaru sprawdź następujące rzeczy:
- Trzymaj kompas poziomo, najlepiej przed sobą na wysokości pasa lub klatki piersiowej.
- Odsuń telefon, powerbank, nóż, klamrę paska i inne metalowe przedmioty na co najmniej 30 cm.
- Ustaw strzałkę kierunkową tak, aby wskazywała od Ciebie.
- Sprawdź, czy igła nie zacina się i po chwili zatrzymuje w jednym położeniu.
Zakłócenia magnetyczne mogą odchylić igłę o kilka stopni, a czasem całkowicie zmienić odczyt. Nie mierz kierunku tuż przy samochodzie, ogrodzeniu, metalowym stole ani urządzeniu elektronicznym.
Jak ustawić kompas bez mapy?
Najprościej wykorzystać metodę Red in the Shed, czyli „czerwony w domku”. Nie chodzi o zwykłe wskazanie północy. Najpierw ustawiasz wybrany azymut, a potem obracasz ciało tak, aby czerwony koniec igły znalazł się w strzałce orientacyjnej.
- Obróć pierścień i ustaw wybrany azymut przy znaczniku na płytce. Jeśli chcesz iść na północ, ustaw 0° lub 360°.
- Trzymaj kompas poziomo, ze strzałką kierunkową skierowaną od siebie.
- Obracaj całym ciałem, aż czerwony koniec igły magnetycznej znajdzie się w „domku”. Nie obracaj przy tym tarczą.
- Sprawdź, dokąd wskazuje strzałka kierunkowa, i wybierz na tej linii punkt w terenie, na przykład drzewo, skałę lub skraj lasu.
- Idź do wybranego punktu, a następnie ponownie sprawdź ustawienie kompasu i wybierz kolejny punkt.
Najczęstsza pomyłka polega na włożeniu do „domku” białego końca igły. Powstaje wtedy błąd o 180°, więc ruszysz dokładnie w przeciwnym kierunku.
Jak używać kompasu z mapą? System Silva 1-2-3
Mapa i kompas pozwalają wyznaczyć kierunek między znanym punktem startowym a celem. System Silva 1-2-3 składa się z trzech etapów.
- Połącz punkt startowy z celem – połóż kompas na mapie i przyłóż dłuższą krawędź płytki do linii łączącej punkt A z punktem B. Strzałka kierunkowa musi wskazywać cel, nie punkt, z którego wyruszasz.
- Ustaw tarczę względem mapy – obracaj pierścieniem, aż linie orientacyjne na tarczy będą równoległe do pionowych linii siatki mapy. Kierunek północy na tarczy powinien wskazywać górę mapy.
- Przenieś kierunek w teren – zdejmij kompas z mapy, trzymaj go poziomo i obracaj całym ciałem, aż czerwony koniec igły znajdzie się w „domku”. Strzałka kierunkowa pokaże kierunek marszu.
Jeśli mapa nie jest jeszcze zorientowana, możesz najpierw położyć na niej kompas i obrócić cały arkusz tak, aby linie siatki odpowiadały kierunkowi północ–południe. Pionowe linie mapy muszą być równoległe do linii orientacyjnych na kompasie.
W terenie nie warto iść przez długi czas z jednym azymutem. Przenieś kierunek na wyraźny punkt pośredni, przejdź do niego i dopiero wtedy wyznacz następny odcinek. Takie postępowanie ogranicza skutki drobnych odchyleń i ułatwia kontrolę trasy.
Najczęstsze błędy i deklinacja
Nie każdy błędny odczyt oznacza uszkodzenie kompasu. Zwykle przyczyną jest sposób trzymania albo niewłaściwe otoczenie.
| Błąd | Przyczyna | Skutek |
|---|---|---|
| Kompas przy telefonie lub metalu | Zakłócenie pola magnetycznego | Igła wskazuje zmieniony kierunek |
| Przechylony kompas | Igła ociera o obudowę | Odczyt jest niestabilny lub błędny |
| Biały koniec igły w „domku” | Pomylenie końców igły | Kurs zostaje odwrócony o 180° |
| Strzałka skierowana od celu | Odwrotne ułożenie kompasu na mapie | Wyznaczasz kierunek powrotny |
Deklinacja magnetyczna to różnica między północą geograficzną a północą magnetyczną, którą wskazuje igła. Jej wartość zależy od miejsca i zmienia się z czasem. W Polsce wynosi obecnie około 5–6° na wschód. Na krótkiej trasie początkujący turysta zwykle może ją pominąć, ale przy długim marszu, mgle lub precyzyjnej nawigacji warto sprawdzić poprawkę na marginesie mapy.
Jeśli kompas ma regulację deklinacji, ustawiasz ją zgodnie z informacją dla danego obszaru. W prostym modelu bez regulacji stosuje się poprawkę ręcznie. Kierunek korekty zależy od tego, czy deklinacja jest wschodnia, czy zachodnia, dlatego przed obliczeniem sprawdź oznaczenie na mapie.
Ekspercka rada – korzystaj z punktów pośrednich
Nie patrz w kompas co krok. Po ustawieniu kierunku wybierz obiekt leżący na linii marszu, przejdź do niego i dopiero wtedy wykonaj kolejny odczyt. W lesie może to być charakterystyczne drzewo, a w otwartym terenie głaz, przełęcz lub skraj polany.
Przy mgle i słabej widoczności wybieraj krótsze odcinki oraz częściej kontroluj położenie na mapie. Gdy całkowicie stracisz orientację, zatrzymaj się zamiast iść „na wyczucie”. Wróć do ostatniego pewnego punktu albo ustal pozycję na mapie, korzystając z rozpoznawalnych obiektów i triangulacji.
Opanowanie zasady „czerwony w domku”, poziomego trzymania kompasu i systemu Silva 1-2-3 wystarcza, by rozpocząć bezpieczne ćwiczenia. Zacznij na znanym terenie, wyznacz azymut do widocznego punktu i sprawdź, czy po dojściu rzeczywiście znalazłeś się na zaplanowanej linii marszu.
