Najbiedniejszy kraj na świecie – ranking i przyczyny ubóstwa

Według najnowszych danych Międzynarodowego Funduszu Walutowego za 2025 rok najniższy PKB na mieszkańca – zaledwie 251 dolarów – odnotowano w Sudanie Południowym, choć w zestawieniach uwzględniających wskaźnik rozwoju społecznego na pierwszym miejscu często pojawia się Burundi. Ubóstwo nie ogranicza się jednak wyłącznie do liczb – to codzienna walka o wodę, żywność i podstawową opiekę. O przyczynach, rankingach i wyjątkach na tle Europy przeczytasz w dalszej części artykułu.

Jak definiuje się najbiedniejszy kraj świata?

Wiele zależy od przyjętego miernika. Najczęściej porównuje się produkt krajowy brutto przypadający na jednego mieszkańca (PKB per capita), ale ten wskaźnik nie oddaje w pełni jakości życia. Z tego powodu Organizacja Narodów Zjednoczonych stworzyła Wskaźnik Rozwoju Społecznego (HDI), który bierze pod uwagę długość życia, poziom edukacji i – od niedawna – skutki zmian klimatu.

Dane pokazują ogromną przepaść. Podczas gdy dla Szwajcarii HDI sięga 0,967, a dla Polski 0,881, w najsłabszym ogniwie rankingu – Somalii – wskaźnik ten wynosi dramatycznie niskie 0,380. Jeszcze bardziej szokuje PKB per capita: dla Sudanu Południowego to 251 USD, a dla Burundi – 307,87 USD. Dla porównania średnia światowa przekracza 12 000 dolarów.

Wielowymiarowy Indeks Ubóstwa opracowany przez ONZ podkreśla, że poza dochodem liczą się też dostęp do wody pitnej, elektryczności czy opieki zdrowotnej. Dlatego rankingi potrafią się różnić – w jednym znajdziemy na czele Burundi, w innym Sudan Południowy. Zawsze jednak pierwszą dziesiątkę zdominowaną mają państwa afrykańskie.

Ranking najbiedniejszych państw w 2025 roku

Mimo drobnych rozbieżności można wskazać stałą grupę krajów, które od lat tkwią na dnie globalnych zestawień. W tabeli zebrano pięć z nich według PKB per capita oraz dodatkowo Wskaźnika Rozwoju Społecznego.

Powyższe wartości pochodzą z danych Międzynarodowego Funduszu Walutowego i ONZ. Liczby są porażające, ale za każdą z nich kryje się konkretna historia społeczna i polityczna.

Sudan Południowy – najmłodszy i najbiedniejszy

Ogłoszona w 2011 roku niepodległość miała być szansą na lepsze jutro. Dziś kraj, liczący około 11 milionów mieszkańców, pogrążony jest w permanentnym kryzysie – dwie wojny domowe, niestabilne porozumienia pokojowe i katastrofy naturalne sprawiły, że 80% populacji żyje poniżej progu ubóstwa. W grudniu 2024 roku przeprowadzono wybory, ale ich wpływ na poprawę sytuacji wciąż pozostaje niepewny.

Podstawą tamtejszej gospodarki jest eksport ropy naftowej, jednak blokada sprzedaży w 2023 roku drastycznie ograniczyła wpływy budżetowe. Ponad 6,3 miliona osób ma ograniczony dostęp do opieki zdrowotnej, a głód dotyka setki tysięcy dzieci. Do tego dochodzą powodzie i susze, które regularnie niszczą uprawy sorgo i bananów.

Burundi – gęsto zaludnione i zależne od roli

To niewielkie państwo w Afryce Wschodniej zamieszkuje 12,89 miliona osób, a gęstość zaludnienia sięga 412 osób na km². Rolnictwo, głównie uprawa kawy i herbaty, stanowi źródło utrzymania dla 90% pracujących, podczas gdy udział przemysłu jest znikomy. Długoletnie konflikty etniczne i brak dostępu do morza dławią handel.

W 2023 roku wzrost gospodarczy wyniósł zaledwie 2,7%, a ceny artykułów spożywczych skoczyły w ciągu roku o 40%. Rząd zapowiada program naprawczy pod hasłem „Kraj wschodzący w 2040 r.”, lecz 5,6 miliona dzieci wciąż cierpi na chroniczne niedożywienie, a inflacja przekreśla plany poprawy.

Sierra Leone – diamentowa klątwa i skutki wojny

Choć kraj słynie ze złóż diamentów, to właśnie one stały się zarzewiem trwającej w latach 1991–2002 brutalnej wojny domowej. Szacuje się, że 40% ludności – spośród 8,6 miliona mieszkańców – egzystuje w skrajnym ubóstwie. Po zakończeniu walk nadeszły kolejne ciosy: epidemia Eboli w latach 2014–2016 oraz pandemia COVID-19.

Inflacja w Sierra Leone w 2022 roku sięgnęła 27,2%, a w 2021 było to 11,9%. Na obszarach wiejskich aż 60% osób żyje poniżej granicy ubóstwa, a odbudowa infrastruktury i systemu edukacji postępuje bardzo wolno. Kawałek ziemi uprawnej bywa jedynym zabezpieczeniem dla całej rodziny.

Skąd bierze się chroniczne ubóstwo?

O tym, że dane państwo znalazło się na szczycie niechlubnych rankingów, decyduje splot kilku destrukcyjnych czynników. Należą do nich:

• długotrwałe konflikty zbrojne i niestabilność polityczna,
• skutki zmian klimatu – cykliczne susze, powodzie i pustynnienie gruntów,
• wszechobecna korupcja i słabość instytucji państwowych,
• brak infrastruktury – dróg, elektryczności i sieci wodociągowej.

W Afryce Subsaharyjskiej, skąd pochodzi dziewięć z dziesięciu najbiedniejszych państw, problemy te potęguje bardzo szybki przyrost naturalny. W Nigrze wskaźnik dzietności należy do najwyższych globie, a jednocześnie 52% obywateli żyje za mniej niż 2,15 dolara dziennie. Podobna sytuacja dotyczy Czadu i Mali, gdzie ubóstwo wielowymiarowe dotyka nawet 90% populacji.

Prawie trzy czwarte krajów zakwalifikowanych do programu redukcji zadłużenia HIPC leży w Afryce Subsaharyjskiej – to region najmocniej doświadczony przez klęski głodu i niepokoje wewnętrzne.

Nawet tam, gdzie istnieją bogate złoża surowców – jak ropa w Sudanie Południowym czy diamenty w Republice Środkowoafrykańskiej – dochody z ich sprzedaży rzadko trafiają do zwykłych mieszkańców. Zyski przejmowane są przez elity lub przeznaczane na zakup broni, a gospodarka pozostaje w stagnacji.

Które kraje Europy należą do najuboższych?

W zestawieniu globalnym nawet najsłabsze ogniwa Starego Kontynentu wypadają nieporównywalnie lepiej od afrykańskich odpowiedników, ale kontrast wewnątrz Europy nadal jest wyraźny. W zależności od przyjętego klucza za najbiedniejszy kraj uznaje się Kosowo lub Mołdawię.

Kosowo – najmłodsze państwo z ogromnym potencjałem, ale i biedą

Mimo że od ogłoszenia niepodległości minęło kilkanaście lat, PKB na mieszkańca Kosowa wynosi około 5560 USD – to najniższy wynik na kontynencie. Napięcia między społecznością serbską i albańską oraz nieuregulowany status międzynarodowy (niepodległości nie uznaje blisko połowa członków ONZ) odstraszają inwestorów. Walutą obowiązującą jest euro, choć państwo nie należy do Unii Europejskiej, choć w grudniu 2022 roku złożono wniosek akcesyjny.

Bułgaria – najbiedniejszy członek Wspólnoty

W gronie krajów UE od lat niezmiennie ostatnie miejsce zajmuje Bułgaria z PKB per capita rzędu 13 220 USD. Gospodarka opiera się na rolnictwie, przemyśle i usługach, a Bank Światowy klasyfikuje ją jako średnio rozwiniętą. Mimo członkostwa w Unii od 2007 roku średni dochód Bułgara jest kilkakrotnie niższy niż w Europie Zachodniej.

Podobnie jak w Kosowie, także w Mołdawii (leżącej między Rumunią a Ukrainą) niskie zarobki i wysoka emigracja zarobkowa stale osłabiają potencjał demograficzny. W tych krajach młodzi, wykształceni ludzie masowo wyjeżdżają za pracą, pogłębiając spirale problemów.

Program HIPC – jak świat próbuje pomóc najbardziej zadłużonym

Od 1996 roku Międzynarodowy Fundusz Walutowy oraz Bank Światowy realizują Inicjatywę na rzecz Krajów Bardzo Zadłużonych i Ubogich (HIPC). Jej założenie jest proste: umorzyć część zobowiązań państwom, które samodzielnie nie są w stanie obsłużyć zadłużenia, a jednocześnie wdrażają reformy zarządzania i wydajności. Do programu zakwalifikowano 40 krajów, z czego prawie 75% stanowią państwa Afryki Subsaharyjskiej.

Do końca 2009 roku pełne lub częściowe umorzenie długów objęło 28 krajów, kolejnych 7 czekało na finalizację procesu, a wobec 5 nie podjęto jeszcze decyzji. Beneficjenci zobowiązują się przeznaczać zaoszczędzone środki na walkę z ubóstwem – choćby na edukację czy budowę studni.

Dzięki mechanizmowi HIPC w wielu krajach udało się obniżyć ciężar długu zewnętrznego do zrównoważonego poziomu, ale bez stabilności politycznej trudno mówić o trwałej poprawie.

Krytycy zwracają jednak uwagę, że sama redukcja długu nie wystarczy, jeśli nie idzie w parze ze zwiększeniem inwestycji w infrastrukturę, sądownictwo i przeciwdziałanie korupcji. Dlatego wciąż potrzebne są dodatkowe narzędzia – począwszy od pomocy humanitarnej, skończywszy na partnerskich projektach gospodarczych.