Bitwa pod Wizną, stoczona od 7 do 10 września 1939 roku, została nazwana „polskimi Termopilami”, ponieważ niewielka grupa polskich żołnierzy przez kilka dni broniła pozycji przed znacznie silniejszym przeciwnikiem, świadoma, że nie ma realnych szans na zwycięstwo. O podobieństwie do starożytnych Termopil decydują przede wszystkim skala poświęcenia, walka opóźniająca marsz wroga i postawa kapitana Władysława Raginisa, który dotrzymał złożonej przysięgi.
Wizna w kampanii wrześniowej
Wizna leżała przy ważnej przeprawie przez Narew, na północno-wschodnim odcinku polskiej obrony. Utrzymanie tego rejonu miało utrudnić niemieckim wojskom wyjście na tyły polskich oddziałów wycofujących się za Bug. XIX Korpus dowodzony przez generała Heinza Guderiana próbował przełamać tę linię i kontynuować marsz na południowy wschód.
Polskimi obrońcami dowodził kapitan Władysław Raginis, a jego zastępcą był porucznik Stanisław Brykalski. Obaj oficerowie mieli świadomość, że ich pozycja jest bardzo trudna. Złożyli przysięgę, że nie opuszczą bronionego odcinka. Brykalski zginął podczas walk, a Raginis pozostał w jednym z ostatnich schronów aż do końca obrony. Gdy dalsza walka stała się niemożliwa, popełnił samobójstwo, nie chcąc oddać pozycji żywy.
Dlaczego położenie obrońców było tak trudne?
Rejon Wizny miał naturalne walory obronne. Narew, Biebrza i rozległe mokradła mogły utrudniać przemarsz większych formacji. Polska pozycja nie była jednak przygotowana w pełni, a wyjątkowo suche lato zmieniło warunki terenowe. Część bagien wyschła i stała się dostępna dla piechoty oraz pojazdów.
Fortyfikacje budowane od wiosny 1939 roku nie zostały ukończone. Schrony były rozrzucone, a niektóre nie miały pełnego wyposażenia, właściwego maskowania lub elementów ochronnych. Obrona opierała się więc nie na jednolitym, nowoczesnym systemie umocnień, lecz na kilku odizolowanych punktach, które Niemcy zdobywali kolejno.
O tragicznej sytuacji polskiej załogi decydowały przede wszystkim:
- Nieukończone umocnienia – część schronów nie była w pełni wyposażona i przygotowana do długiej obrony.
- Wyschnięte bagna – teren, który miał spowalniać natarcie, nie stanowił wystarczającej przeszkody dla niemieckich wojsk.
- Dysproporcja uzbrojenia – Polacy mieli znacznie mniej dział, broni przeciwpancernej i środków wsparcia.
- Przewaga liczebna i techniczna – Niemcy dysponowali czołgami, artylerią, moździerzami i lotnictwem.
Wieś Wizna została zajęta już 7 września. Najcięższe walki o schrony rozpoczęły się po ostrzale artyleryjskim i bombardowaniach, gdy do natarcia ruszyły niemiecka piechota oraz czołgi. Każdy punkt oporu trzeba było zdobywać osobno. Ostatnie schrony broniły się do 10 września.
Bitwa pod Wizną – fakty i mit 40 tysięcy żołnierzy
W popularnych opisach obrony Wizny często pojawia się obraz około 700 polskich żołnierzy walczących przeciwko 40 tysiącom Niemców. Taka liczba odnosi się jednak do całości sił niemieckich związanych z działaniami XIX Korpusu lub nadciągających w rejon Narwi, a nie do liczby żołnierzy jednocześnie szturmujących polskie schrony.
| Aspekt | Narracja popularna | Ustalenia historyczne |
|---|---|---|
| Liczebność wojsk niemieckich | Około 40 tysięcy żołnierzy przeciwko około 700 Polakom. | Całość niemieckich sił oceniano na około 32–42 tysiące, lecz w bezpośrednich walkach pod Wizną uczestniczyło prawdopodobnie około 2–5 tysięcy żołnierzy. |
| Skala bitwy | Wielka bitwa całego XIX Korpusu z małą polską załogą. | Bezpośrednie starcia dotyczyły ograniczonego odcinka obrony i kolejno zdobywanych schronów. |
| Znaczenie strategiczne | Decydujące zatrzymanie niemieckiej ofensywy. | Opór opóźnił działania, ale tempo marszu zależało także od przeprawy przez Narew i problemów organizacyjnych po stronie niemieckiej. |
Rozróżnienie między całkowitymi siłami niemieckimi a oddziałami walczącymi bezpośrednio nie odbiera obrońcom zasług. Ich przewaga nad Polakami nadal była ogromna, a warunki walki skrajnie niekorzystne. Korekta liczby nie zmienia faktu, że polscy żołnierze bronili odizolowanych pozycji przeciwko przeciwnikowi dysponującemu ciężkim sprzętem i wsparciem lotniczym.
Skąd określenie „polskie Termopile”?
Porównanie nawiązuje do bitwy pod Termopilami z 480 roku p.n.e., w której niewielkie siły greckie pod wodzą Leonidasa próbowały powstrzymać znacznie liczniejszą armię perską. W obu przypadkach obrońcy znaleźli się w sytuacji, w której zwycięstwo było mało prawdopodobne, a głównym celem stało się zyskanie czasu.
W przypadku Wizny symbolika opiera się na kilku elementach. Niewielka załoga pozostała na stanowiskach mimo okrążenia i przewagi niemieckiej. Raginis oraz Brykalski potraktowali oficerską przysięgę jako zobowiązanie do walki do końca. Obrona nie zakończyła się zwycięstwem militarnym, ale zmusiła Niemców do stopniowego zdobywania schronów i przez pewien czas utrudniała realizację ich planu operacyjnego.
Określenie „polskie Termopile” opisuje przede wszystkim postawę obrońców, a nie dokładne podobieństwo obu operacji pod względem wojskowym.
Nie oznacza to jednak, że Wizna samodzielnie zatrzymała cały niemiecki XIX Korpus. Historycy, w tym dr Tomasz Wesołowski, wskazują, że militarne znaczenie bitwy bywa przedstawiane w sposób przesadzony. Niemieckie działania spowalniały także przeprawa przez Narew, organizacja natarcia i przemieszczanie większych jednostek. Dlatego należy oddzielić wartość symboliczną obrony od jej rzeczywistego wpływu na przebieg kampanii.
Pamięć o obrońcach Wizny
Kapitan Raginis i porucznik Brykalski stali się najważniejszymi postaciami pamięci o bitwie. W 2011 roku odnaleziono miejsce pochówku obu oficerów, a ich szczątki zidentyfikowano przy wykorzystaniu badań DNA. Następnie pochowano ich z honorami na Górze Strękowej, w pobliżu miejsca walk.
Współczesne upamiętnienia, w tym mural w Wiźnie, utrwalają obraz obrony jako symbolu wierności rozkazom i odpowiedzialności za powierzonych żołnierzy. Najtrafniej mówić więc o dwóch warstwach tego wydarzenia: militarnej, ograniczonej i podlegającej historycznej weryfikacji, oraz symbolicznej, związanej z decyzją pozostania na stanowisku mimo świadomości klęski. To właśnie druga z nich sprawiła, że bitwa pod Wizną zaczęła być nazywana polskimi Termopilami.
