Pierwsze polskie formacje wojskowe w czasie I wojny światowej powstawały od 1914 roku w kilku ośrodkach: w Krakowie i Galicji, w Puławach oraz we Francji. Były odpowiedzią na wybuch wojny między państwami zaborczymi, ale nie tworzyły od początku jednolitej armii. Różniły się zapleczem politycznym, miejscem formowania i państwem, u którego boku walczyły.
Dlaczego Polacy zaczęli tworzyć własne wojsko?
W 1914 roku ziemie polskie pozostawały pod panowaniem Rosji, Austro-Węgier i Niemiec. Polacy byli więc wcielani do armii trzech zaborców i często trafiali na przeciwne strony frontu. Większość służyła w tych armiach z przymusu, w wyniku poboru. Ochotnicze formacje narodowe były natomiast próbą odzyskania politycznej podmiotowości i stworzenia kadr przyszłego wojska polskiego.
Wojna dawała nadzieję, że państwa zaborcze osłabią się wzajemnie. Różne środowiska polityczne odmiennie oceniały jednak, na którego zaborcę należy postawić. Zwolennicy Józefa Piłsudskiego wiązali szanse na niepodległość z klęską Rosji i współpracą z Austro-Węgrami oraz Niemcami. Obóz narodowy, skupiony między innymi wokół Komitetu Narodowego Polskiego, liczył na zwycięstwo Rosji i państw Ententy. Na Zachodzie polscy emigranci próbowali z kolei uzyskać zgodę na walkę po stronie Francji.
Legiony Polskie – Kraków i Galicja
Najwcześniej przygotowania do utworzenia polskich oddziałów regularnych rozwinęły się w Galicji, gdzie władze austro-węgierskie dawały polskim organizacjom większą swobodę niż administracja rosyjska. Zaplecze kadrowe tworzyły organizacje paramilitarne działające jeszcze przed wojną:
- Związek Strzelecki
- Drużyny Bartoszowe
- Polskie Drużyny Strzeleckie
- Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”
Na krakowskich Oleandrach Józef Piłsudski utworzył Pierwszą Kompanię Kadrową. Jej wymarsz nastąpił 6 sierpnia 1914 roku. Oddział przekroczył granicę Królestwa Polskiego, należącego do zaboru rosyjskiego, z zamiarem wywołania powstania przeciw Rosji. Plan ten nie przyniósł oczekiwanego rezultatu, ale Kompania Kadrowa stała się zalążkiem większych jednostek.
W połowie sierpnia 1914 roku w Krakowie podjęto decyzję o utworzeniu Legionów Polskich, które miały walczyć u boku Austro-Węgier przeciw Rosji. Była to formacja polska pod względem organizacyjnym i ideowym, ale zależna od władz wojskowych monarchii habsburskiej. Ta zależność powodowała napięcia. Legioniści musieli między innymi składać przysięgę na wierność cesarzowi Franciszkowi Józefowi I.
Problem lojalności powrócił w 1917 roku, gdy państwa centralne chciały podporządkować polskie oddziały własnym planom. Część żołnierzy odmówiła złożenia przysięgi na wierność przyszłemu królowi polskiemu i braterstwo broni z armiami niemiecką oraz austro-węgierską. Kryzys przysięgowy doprowadził do internowania wielu legionistów, a także do osłabienia dotychczasowej formy Legionów.
Legion Puławski i polskie jednostki w armii rosyjskiej
Alternatywną drogę wybrały środowiska prorosyjskie. Komitet Narodowy Polski dążył do utworzenia polskiej jednostki walczącej po stronie Rosji. Na przełomie 1914 i 1915 roku w Puławach powstał 1. Legion Polski, znany jako Legion Puławski. Jego formowanie było trudniejsze niż organizacja oddziałów w Galicji, ponieważ władze carskie obawiały się polskich aspiracji narodowych.
Rosja początkowo zgodziła się na istnienie jednostki, ale szybko ograniczyła poparcie dla polskich formacji. W 1915 roku Legion Puławski przemianowano na 739. Nowoaleksandryjską Drużynę, a inne polskie oddziały otrzymały podobny status. Nie traktowano ich jako całkowicie niezależnego wojska narodowego, lecz jako formacje pospolitego ruszenia podporządkowane rosyjskiemu dowództwu.
Oznaczało to znacznie mniejszą swobodę organizacyjną niż w przypadku Legionów Polskich. Żołnierze Legionu Puławskiego walczyli przeciw Niemcom, a po reorganizacji jednostka została przekształcona w Brygadę Strzelców Polskich. Jej dzieje pokazują, że polski czyn zbrojny w Rosji nie był jedynie kopią rozwiązania galicyjskiego. Powstawał w warunkach silniejszej kontroli zaborcy i zależał od zmiennej polityki caratu.
Bajończycy i Ruelczycy we Francji
Polskie środowiska emigracyjne we Francji również próbowały utworzyć własne oddziały. Inicjatywa Komitetu Wolontariuszy Polskich spotkała się z ograniczoną zgodą władz francuskich 21 sierpnia 1914 roku. W rezultacie powstały dwie kompanie ochotnicze.
Pierwsza kompania liczyła około 180 żołnierzy i została sformowana w Bayonne. Od tego miasta pochodzi nazwa Bajończycy. Druga kompania powstała w Rueil, dlatego jej żołnierzy nazwano Ruelczykami.
Francja długo zachowywała ostrożność wobec polskich jednostek. Obawiano się reakcji Rosji, która była sojusznikiem Francji, a państwa Ententy nie chciały tworzyć formacji mogących zostać uznanych za wymierzone w rosyjskiego zaborcę. Ruelczycy nie zdobyli zaufania francuskiego dowództwa i zostali rozformowani, a ich żołnierzy wcielono do Legii Cudzoziemskiej. Bajończycy walczyli natomiast na froncie zachodnim, ponosząc ciężkie straty w 1915 roku.
Dopiero po rewolucji lutowej w Rosji sytuacja polityczna się zmieniła. Francja uzyskała większą swobodę działania i 4 czerwca 1917 roku wydała dekret o utworzeniu Armii Polskiej we Francji. Jej szeregi zasilali emigranci z Francji, Stanów Zjednoczonych i Brazylii, a także polscy jeńcy z armii niemieckiej i austro-węgierskiej. W 1918 roku armią dowodził generał Józef Haller, a od koloru francuskich mundurów przyjęła się nazwa Błękitna Armia.
Najważniejsze formacje w początkowym okresie wojny
Poniższe zestawienie pokazuje, że pierwsze polskie jednostki powstawały w różnych państwach i reprezentowały odmienne orientacje polityczne:
| Nazwa formacji | Miejsce powstania | Orientacja polityczna / sojusznik |
|---|---|---|
| Legiony Polskie | Kraków i Galicja | Orientacja proaustriacka, walka przeciw Rosji |
| Legion Puławski | Puławy | Orientacja prorosyjska, walka przeciw państwom centralnym |
| Bajończycy | Bayonne we Francji | Orientacja proaliancka, służba u boku Francji |
| Ruelczycy | Rueil we Francji | Ochotnicza inicjatywa polskiej emigracji, podporządkowanie władzom francuskim |
Znaczenie tych formacji
Pierwsze polskie formacje wojskowe nie miały wspólnego dowództwa ani jednolitej orientacji politycznej. Jedne powstawały w Galicji przy poparciu Austro-Węgier, inne w Królestwie Polskim i Rosji, a kolejne we Francji dzięki staraniom emigracji. Obok ochotników walczyły miliony Polaków przymusowo wcielonych do armii zaborczych.
Rozproszone jednostki stworzyły jednak kadry, doświadczenie organizacyjne i tradycję służby w polskich formacjach. W 1918 roku ich żołnierze oraz oficerowie stali się częścią sił budowanych dla odrodzonej Rzeczypospolitej. Różne drogi polityczne nie oznaczały więc braku wspólnego znaczenia historycznego. Legiony, Legion Puławski, Bajończycy i późniejsza Armia Polska we Francji dostarczyły ludzi i doświadczeń, na których oparto Wojsko Polskie po odzyskaniu niepodległości.
Polski czyn zbrojny podczas I wojny światowej był mozaiką formacji tworzonych w różnych zaborach i państwach, a nie od początku jednolitą armią pod jednym dowództwem.
