Jak określić kierunek po słońcu? Praktyczne wskazówki

Kierunek po Słońcu najłatwiej wyznaczysz za pomocą cienia kija albo zegarka wskazówkowego. Najdokładniejsza w terenie jest metoda gnomonu, czyli obserwacja cienia padającego z pionowo ustawionego kija. Mech, mrowiska i układ gałęzi traktuj wyłącznie jako pomoc orientacyjną.

Metoda gnomonu – jak wyznaczyć kierunki za pomocą cienia?

Gnomon to po prostu pionowo ustawiony kij, którego cień pozwala określić kierunki geograficzne. Do pomiaru wybierz miejsce, na którym cień będzie dobrze widoczny przez kilkanaście minut. Najlepiej sprawdzi się sztywny kij o długości około 1 m, kilka małych kamieni lub patyków do zaznaczania punktów oraz możliwie płaska powierzchnia.

W samo południe słoneczne cień jest najkrótszy i w Polsce wskazuje w przybliżeniu północ. Nie chodzi jednak zawsze o godzinę 12:00 na zegarku. Południe słoneczne to moment, w którym Słońce znajduje się najwyżej nad lokalnym południkiem. W Polsce przypada ono zwykle około 12:00 czasu zimowego i około 13:00 czasu letniego, choć dokładna pora zależy od miejsca i daty.

Prosty pomiar wykonasz w następujący sposób:

1. Wybierz płaskie miejsce i wbij kij możliwie pionowo.
2. Zaznacz kamieniem lub krótkim patykiem koniec cienia.
3. Odczekaj co najmniej 15 minut, aby cień wyraźnie się przesunął.
4. Zaznacz nowe położenie końca cienia.
5. Połącz oba zaznaczone punkty prostą linią. Pierwszy punkt wskazuje przybliżony zachód, a drugi – wschód.
6. Stań tak, aby zachód znalazł się po lewej stronie, a wschód po prawej. Przed sobą będziesz mieć północ, za plecami południe.

Im dłużej trwa obserwacja, tym łatwiej zauważyć przesunięcie cienia, ale nie zawsze zwiększa to wygodę pomiaru. Jeśli zależy Ci na większej precyzji, możesz zaznaczyć cień przed południem, a następnie poczekać, aż po południu ponownie przetnie wyznaczony łuk. Ta wersja wymaga jednak znajomości przybliżonej godziny południa słonecznego i stabilnego kija.

Ostrzeżenie: kij nie może poruszyć się podczas pomiaru. Nawet niewielkie przesunięcie zmieni położenie cienia. Nierówne podłoże również może zafałszować wynik, dlatego nie wykonuj pomiaru na stromym zboczu ani na miękkiej ziemi, w której kij łatwo się przechyli.

Jak użyć zegarka wskazówkowego?

Ta metoda pozwala szybko wskazać przede wszystkim południe, a następnie pozostałe kierunki. Potrzebujesz zegarka z klasyczną wskazówką godzinową. Zegarek elektroniczny nie pokazuje kąta między wskazówką a godziną 12, więc nie wykorzystasz go w ten sam sposób.

Postępuj według kolejnych kroków:

1. Ustaw zegarek poziomo, tak aby tarcza była dobrze widoczna.
2. Skieruj małą wskazówkę godzinową w stronę Słońca. Nie patrz bezpośrednio na tarczę, jeśli odbija ostre światło.
3. Wyznacz kąt między wskazówką godzinową a godziną 12.
4. Podziel ten kąt na pół. Linia biegnąca przez jego środek wskazuje w przybliżeniu południe.
5. Przedłuż tę linię w przeciwną stronę, aby otrzymać kierunek północny.

W Polsce trzeba uwzględnić zmianę czasu. Przy czasie zimowym godzinę 12 na tarczy traktujesz jako punkt odniesienia bez poprawki. Przy czasie letnim zamiast godziny 12 użyj godziny 13, ponieważ zegarek pokazuje czas przesunięty o godzinę względem czasu słonecznego.

Metoda zegarka jest orientacyjna. Jej wynik zależy między innymi od pory dnia, miejsca obserwacji i tego, czy wskazówka została dokładnie skierowana na Słońce. Nie stosuj jej w pobliżu południa bez uwzględnienia czasu letniego, bo wtedy łatwo pomylić kierunek południowy z innym punktem.

Gnomon czy zegarek – którą metodę wybrać?

Gdy masz czas i dostęp do odsłoniętego miejsca, wybierz gnomon. Jeśli potrzebujesz szybko ustalić kierunek, a masz zegarek wskazówkowy, metoda zegarka będzie wygodniejsza. Żadna z tych technik nie zastępuje kompasu lub sprawdzonej nawigacji w sytuacji, w której dokładność ma znaczenie.

Na co uważać podczas orientacji w terenie?

Największym źródłem błędów jest zachmurzenie, które przerywa obserwację cienia, oraz nieprawidłowe rozumienie południa słonecznego. W pochmurny dzień metody oparte na Słońcu mogą być niemożliwe do wykonania. Przed rozpoczęciem pomiaru sprawdź też, czy miejsce nie jest zacienione przez drzewa, skały albo budynki.

W terenie zwróć uwagę na następujące warunki:

• Wybierz otwartą przestrzeń, w której cień będzie widoczny przez cały czas pomiaru.
• Ustaw kij pionowo i sprawdź, czy nie chwieje się w podłożu.
• Zaznaczaj dokładnie końcówkę cienia, a nie jego rozmytą krawędź.
• Powtórz pomiar, jeśli wynik nie pasuje do ukształtowania terenu lub znanych punktów orientacyjnych.

Nie traktuj mchu na pniu ani kształtu mrowiska jako pewnego kompasu. Mech częściej rośnie po zacienionej i wilgotniejszej stronie, ale zależy to także od wilgoci, rodzaju podłoża, gęstości lasu i lokalnych warunków. Mrowisko może mieć stronę bardziej nasłonecznioną, lecz jego kształt zmieniają również wiatr, teren i sposób budowy kolonii.

Najpierw sprawdź kierunek za pomocą cienia lub zegarka, a obserwacje przyrody potraktuj jako dodatkową wskazówkę, nie jako dowód.

Jeżeli zgubisz się w trudnym terenie, pogoda szybko się pogarsza albo nie potrafisz potwierdzić kierunku innymi punktami orientacyjnymi, nie maszeruj na ślepo. Zatrzymaj się, oznacz swoje położenie i skorzystaj z dostępnych sposobów wezwania pomocy. Przybliżony kierunek wyznaczony po Słońcu może pomóc w orientacji, ale sam nie gwarantuje bezpiecznego powrotu.

Najlepszy szybki wybór to gnomon na stabilnym, płaskim podłożu. Zegarek wskazówkowy przyspiesza pomiar, lecz wymaga uwzględnienia czasu letniego. Metody oparte na mchu i mrowiskach pozostają tylko orientacyjne.