Na kompasie północ oznacza litera N, od angielskiego North. Połóż kompas płasko na dłoni, odsuń go od metalu i elektroniki, a następnie poczekaj, aż igła się zatrzyma. Jej oznaczony koniec wskaże północ magnetyczną.
Jak odczytać kierunki na kompasie?
Podstawowe oznaczenia są proste: N oznacza północ, S – południe, E – wschód, a W – zachód. Kierunki pośrednie zapisuje się jako połączenia tych liter, na przykład NE oznacza północny wschód, a SW – południowy zachód.
W kompasie z podziałką kierunki określa się także za pomocą azymutu. Jest to kąt liczony od północy zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Północ ma wartość 0° lub 360°, a pozostałe główne strony świata przedstawiają się tak:
| Kierunek | Skrót (PL) | Skrót (EN) | Azymut |
|---|---|---|---|
| Północ | pn. | N | 0° lub 360° |
| Wschód | wsch. | E | 90° |
| Południe | pd. | S | 180° |
| Zachód | zach. | W | 270° |
Jak poprawnie używać kompasu?
Prosty odczyt północy nie wymaga skomplikowanych obliczeń. Znaczenie ma jednak sposób trzymania przyrządu i miejsce pomiaru. Wykonaj kolejno następujące czynności:
- Stań w miejscu, w którym kompas nie znajduje się blisko samochodu, ogrodzenia, torów, urządzeń elektrycznych ani innych metalowych przedmiotów.
- Połóż kompas płasko na dłoni. Nie przechylaj go, ponieważ igła może ocierać o obudowę albo wskazywać niestabilny kierunek.
- Odczekaj kilka sekund, aż igła przestanie się obracać.
- Odczytaj kierunek wskazywany przez oznaczony koniec igły. Powinien pokrywać się z literą N albo z północą zaznaczoną na tarczy.
- Jeśli chcesz wyznaczyć trasę, obróć obrotową tarczę tak, aby jej oznaczenie północy pokryło się z północnym końcem igły, a następnie odczytaj wybrany azymut.
Przy marszu nie wystarczy jednorazowe spojrzenie na kompas. Wybierz charakterystyczny punkt w kierunku marszu – na przykład samotne drzewo, skałę albo wzniesienie – i idź do niego. Po dotarciu ponownie sprawdź azymut. Dzięki temu łatwiej utrzymać kierunek niż podczas ciągłego patrzenia na tarczę.
Dlaczego kompas może wskazywać błędny kierunek?
Igła kompasu reaguje na pole magnetyczne, dlatego lokalne źródła metalu i urządzenia elektroniczne mogą odchylić ją od właściwego położenia. Gdy wskazania skaczą albo zmieniają się po przesunięciu dłoni, odejdź kilka metrów i wykonaj pomiar ponownie.
Najczęstsze źródła zakłóceń to:
- klucze, metalowa manierka, nóż lub inne wyposażenie noszone przy ciele,
- telefon, głośnik, laptop, aparat fotograficzny i etui z magnesem,
- samochody, ogrodzenia, tory kolejowe i metalowe konstrukcje,
- linie wysokiego napięcia oraz niektóre podziemne instalacje,
- skały i grunty zawierające większą ilość związków żelaza.
Północ magnetyczna a geograficzna
Kompas wskazuje północ magnetyczną, a nie dokładny kierunek geograficznego bieguna północnego. Kąt między tymi kierunkami nazywa się deklinacją magnetyczną. Jej wartość zależy od miejsca i zmienia się w czasie. W Polsce jest to zwykle kilka stopni w kierunku wschodnim, ale dokładną wartość dla konkretnej lokalizacji należy sprawdzić na aktualnej mapie lub w wiarygodnym kalkulatorze deklinacji.
Przy zwykłym sprawdzaniu, gdzie jest północ, ta różnica zazwyczaj nie ma dużego znaczenia. Trzeba ją jednak uwzględnić podczas precyzyjnego marszu na azymut. Jeśli korzystasz z mapy podającej azymut geograficzny, a kompas pokazuje magnetyczny, oba wskazania wymagają przeliczenia zgodnie z wartością deklinacji.
Co zrobić, gdy kompas zawiedzie?
W terenie można tymczasowo określić północ za pomocą cienia albo obserwacji nieba. Są to metody przybliżone, więc najlepiej potwierdzić wynik drugim, niezależnym sposobem.
Metoda patyka i cienia
Ta metoda wymaga światła słonecznego, płaskiego fragmentu terenu i kilku kamieni lub innych znaczników:
- Wbij pionowo patyk w ziemię i zaznacz miejsce, w którym kończy się jego cień.
- Odczekaj co najmniej kilkanaście minut, aż cień wyraźnie się przesunie.
- Zaznacz nowe położenie końca cienia.
- Połącz oba punkty linią. Wyznacza ona w przybliżeniu oś wschód–zachód, przy czym pierwszy punkt leży po stronie zachodniej, a drugi po wschodniej.
- Stań tak, aby zachód mieć po lewej, a wschód po prawej stronie. Kierunek przed tobą będzie północą.
Im większy odstęp między pomiarami, tym łatwiej dostrzec przesunięcie cienia. Metoda nie nadaje się do szybkiego wyznaczenia kierunku podczas marszu, ale może pomóc, gdy nie masz kompasu.
Gwiazda Polarna
W pogodną noc na półkuli północnej kierunek północny wskazuje Gwiazda Polarna. Najłatwiej znaleźć ją za pomocą Wielkiego Wozu. Dwie gwiazdy tworzące tylną krawędź jego „skrzyni” wyznaczają linię, którą należy przedłużyć mniej więcej pięć razy w stronę otwarcia skrzyni. W pobliżu końca tej linii znajduje się Gwiazda Polarna.
Po jej odnalezieniu wybierz punkt na horyzoncie znajdujący się dokładnie pod gwiazdą. Ten punkt wyznacza północ. Drzewa i chmury mogą zasłonić gwiazdę, dlatego metoda wymaga odpowiednio czystego nieba.
Zegarek wskazówkowy
Na półkuli północnej można także skierować wskazówkę godzinową zegarka w stronę Słońca. Dwusieczna kąta między wskazówką godzinową a godziną 12 wskazuje przybliżony kierunek południowy, a północ znajduje się po przeciwnej stronie. Podczas obowiązywania czasu letniego trzeba uwzględnić przesunięcie czasu, więc metoda staje się mniej dokładna. Nie należy traktować jej jako zamiennika kompasu przy precyzyjnej nawigacji.
Mech, porosty, korony drzew i mrowiska nie są wiarygodnym kompasem. Ich wygląd zależy między innymi od wilgotności, cienia, ukształtowania terenu i działalności człowieka. Mogą dać przypadkowo poprawną podpowiedź, ale nie powinny być jedyną podstawą wyboru kierunku.
Jak zachować bezpieczeństwo po utracie orientacji?
Jeśli nie wiesz, gdzie jesteś, zatrzymaj się zamiast iść dalej na chybił trafił. Spróbuj odtworzyć ostatni pewny punkt, sprawdź mapę i oszczędzaj baterię urządzeń. W terenie górskim lub przy pogarszającej się pogodzie nie zwlekaj z wezwaniem pomocy.
Przydatne zasady przed i podczas marszu są następujące:
- poinformuj bliską osobę o trasie i planowanej godzinie powrotu,
- zabierz mapę i kompas, nawet gdy korzystasz z elektroniki,
- sprawdzaj kierunek na kolejnych charakterystycznych punktach terenu,
- potwierdzaj ważny odczyt dwiema niezależnymi metodami,
- po zgubieniu orientacji zatrzymaj się w bezpiecznym miejscu i nie oddalaj się bez planu.
Litera N wskazuje północ magnetyczną. Prawidłowy pomiar wymaga poziomego ułożenia kompasu, odsunięcia go od źródeł zakłóceń i chwili oczekiwania na ustabilizowanie igły. Gdy sprzęt nie działa, najpewniejsze awaryjne metody to Gwiazda Polarna oraz patyk i cień, a obserwacje mchu czy mrowisk należy traktować jako niewiarygodne.
